CHƯƠNG IV QUI TRÌNH LẬP KẾ HOẠCH PHÁT TRIỂN
II. QUY TRÌNH TIẾN ðỘ LẬP KẾ HOẠCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ
1. Khỏi niệm theo dừi và ủỏnh giỏ
1.1. Theo dõi (TD)
Theo dừi là một thuật ngữ cú nghĩa là ”nhỡn”, phỏt hiện những gỡ ủang tồn tại, và tỡm ra những gỡ ủang thực sự diễn ra. ðõy chủ yếu là một qui trỡnh nội bộ của hoạt ủộng quản lý, ủược tiến hành nhằm theo dừi cỏc quỏ trình một cách thường xuyên trong suốt thời gian thực hiện một dự án, chương trình, hay kế hoạch.
Theo dõi là một quá trình thu thập dữ liệu, tình hình một cách có hệ thống về những chỉ số cụ thể liờn quan ủến một họat ủộng phỏt triển ủang ủược thực hiện, ủể những người quản lý và cỏc ủối tượng liờn quan cú ủược thụng tin về tiến ủộ thực hiện cỏc mục tiờu ủề ra và sử dụng cỏc nguồn lực ủược phõn bổ.
Nói một cách ngắn gọn, theo dõi có nghĩa là thực hiện việc "quan sát"
hay "kiểm tra kết quả thực hiện".
Có hai hình thức theo dõi phổ biến là:
ο Theo dừi mức ủộ tuõn thủ (theo dừi thực hiện): ủể bảo ủảm rằng cỏc hành ủộng ủó dự kiến phải ủược thực hiện (vớ dụ: chớnh quyền thành phố sẽ nõng cấp con ủường X).
ο Theo dừi tỏc ủộng: ủể ủo lường tỏc ủộng của một hoạt ủộng ủối với việc ủạt ủược cỏc mục tiờu ủó ủề ra (vớ dụ: nõng cấp ủường X cú lợi cho việc vận chuyển hàng húa ủến và ra khỏi khu dõn cư, tạo ra thờm 10 chỗ làm mới trong khâu vận chuyển).
1.2. ðánh giá (ðG)
đánh giá có nghĩa là việc xác ựịnh, phản ánh kết quả của những gì ựã ựược thực thi, và xét ựoán giá trị của chúng. đánh giá có thể ựược thực hiện bởi những người cú trỏch nhiệm quản lý (tự ủỏnh giỏ) hay bởi những người bờn ngoài cú liờn quan (ủỏnh giỏ cú sự tham gia) hoặc cả hai.
đánh giá là một quá trình tổng hợp, phân tắch một cách có hệ thống một dự ỏn, chương trỡnh hay một kế họach ủang ủược thực hiện hoặc ủó kết thỳc, bao gồm ủỏnh giỏ từ việc lập kế họach, thiết kế chương trỡnh, dự ỏn ủến quỏ trỡnh thực hiện và cỏc kết quả cảu quỏ trỡnh thực hiện.
đánh giá sử dụng thông tin có ựược từ quá trình theo dõi ựể phân tớch cỏc chương trỡnh, dự ỏn hoặc kế họach ủể xỏc ủịnh liệu cú cần cú sự thay ủổi hay ủiều chỉnh hay khụng. Nhiệm vụ của ủỏnh giỏ là ủi xa hơn theo dừi một bước, nú là qui trỡnh phản ỏnh về những gỡ ủó xảy ra và ủang xảy ra nhằm mục ủớch học hỏi cho tương lai. Nú bao gồm việc xỏc ủịnh những lý do của cả thành cụng và thất bại, và việc học hỏi từ ủú. Nú khụng chỉ chỉ ra giỏ trị thực của những gỡ ủó ủược thực hiện, mà cũn ủưa ra những lựa chọn tương lai về chiến lược và những ưu tiên cho việc tiếp tục quá trình phát triển.
Xột theo qui trỡnh xõy dựng và thực hiện kế hoạch, ðG ủược phõn ra 3 loại chính:
- đánh giá giữa kỳ: Là việc đG ựịnh kỳ tiến ựộ thực hiện kế hoạch, kiểm tra tớnh phự hợp và khả năng tạo ra những ủầu ra hoặc tỏc ủộng ảnh hưởng, mong ủợi của kế hoạch. ðG giữa kỳ cũn giỳp kiểm tra xem cỏc giả thiết ủó nờu trong kế hoạch cú cũn giữ nguyờn giỏ trị hay khụng, nếu khụng thỡ giải thớch nguyờn nhõn vỡ sao và cần khuyến nghị cỏc ủiều chỉnh ủể ủảm bảo ủạt ủược cỏc mục tiờu tổng quỏt và cỏc chỉ tiờu kế
tiếp theo nhằm ủảm bảo cỏc mục tiờu trung hạn và dài hạn. ðG kết thỳc cần xem xột ủồng bộ và ủầy ủủ cỏc mục tiờu, chỉ tiờu của kế hoạch từ huy ủộng nguồn lực, phõn bổ sử dụng nguồn lực và kết quả hoạt ủộng.
- đánh giá tác ựộng: Là đG ựược tiến hành tại một thời ựiểm thuận lợi sau khi kết thúc kỳ kế hoạch, xem xét việc thực hiện kế hoạch có tạo ra ủược tỏc ủộng như mong muốn hay khụng, tức là ủỏnh giỏ hiệu lực của kế hoạch.
1.3. Mối quan hệ giữa TD&ðG 1.3.1. Phân biệt TD&ðG
Cả Theo dõi và đánh giá ựiều nhằm mục ựắnh thu thập và phân tắch thụng tin một cỏch cú hệ thống ủể theo dừi sự thay ủổi từ tỡnh trạng hiện tại ủến kết quả mong muốn và ủể hiểu ủược tại sao lại cú hoặc khụng cú sự thay ủổi như mong muốn. Cả hai cụng việc này ủều cung cấp cỏc thụng tin nhất quán phục vụ cho việc cải thiện tiến trình thực hiện kế hoạch. ðồng thời chỳng cũng ủều cú mỗi liờn hệ chặt chẽ với quy trỡnh lập kế hoạch. Tuy nhiờn chỳng cú khỏc nhau về mục ủớch cụ thể, trọng tõm cụng việc, phương pháp và phương thức tiến hành và sử dụng thông tin.
Bảng 5.1: Phân biệt TD&ðG
Tiêu chí Theo dõi ðánh giá
Bản chất của hoạt ủộng
Theo dừi liờn quan ủến việc tìm kiếm và thấy, nghe và nghe thấy, phát hiện ra và ghi nhớ, làm rõ và báo cáo.
đánh giá phản ánh cái gì ựã xảy ra, nhỡn lại những tỏc ủộng và xét đốn giá trị tổng thể của những gỡ ủó ủược thực hiện.
Lý do thực hiện hoạt ủộng
Theo dừi nhằm ủảm bảo rằng những người cần biết về một hành ủộng phỏt triển sẽ ủược biết một cỏch thoả ủỏng và ủược thụng tin một cỏch chính xác. Nó cũng giúp cho việc ra cỏc quyết ủịnh hàng ngày ủược tốt hơn, và biết ủược những nguồn lực và cơ hội ủang ủược sử dụng như thế nào.
Thụng qua ủỏnh giỏ, những người liờn quan ủến một hoạt ủộng cú thể phỏt hiện ra những ủiểm mạnh, ủiểm yếu, những thành công hay thất bại của một hành ủộng, từ ủú ủưa ra những nhận xột liệu một hoạt ủộng ủược hoàn thành cú tương xứng với chi phớ và những nỗ lực ủó bỏ ra, và liệu những gì kinh nghiệm từ quá khứ có thể trở thành bài học cho tương lai.
Chủ thể của hoạt ủộng
Những người có trách nhiệm thực thi công việc cần phải theo dừi xem những gỡ ủang ủược thực hiện, cần xem liệu những gỡ ủang tiến hành cú ủỳng như kế hoạch ủó ủặt ra hay cần phải ủược ủiều chỉnh.
Họ cũng cần ghi lại những thành tích phù hợp và bảo cáo cho những người hoặc tổ chức cần biết những gỡ ủang xảy ra hoặc cho những người có trách nhiệm cao hơn về những gỡ ủang ủược thực hiện.
đánh giá có thể ựược thực hiện bởi những người bên trong có cỏc kỹ năng ủặc biệt ủể nhận xột về hiệu quả hoặc những mặt khỏc của một hoạt ủộng. Nú cũng cú thể ủược tiến hành bởi sự tham gia rộng hơn của những người khỏc cú liờn quan ủến hoạt ủộng (thường ủược gọi là những bên liên quan - stakeholder) và của những chuyên gia bên ngoài.
Thời gian, thời ủiểm tiến hành hoạt ủộng
Theo dừi cú thể ủược tiến hành theo ủịnh kỳ, thường xuyờn hoặc liờn tục, qua ủú mọi vấn ủề hoặc cơ hội phỏt sinh sẽ ủược phỏt hiện kịp thời. Nhờ vậy những quyết ủịnh quản lý phự hợp ủược ủưa ra và dẫn dắt những hoạt ủộng tới mục tiờu ủó ủịnh.
Thường thỡ việc ủỏnh giỏ ủược tiến hành vào cuối kỳ hoạt ủộng, nhằm ủưa ra một bỏo cỏo xỏc ủỏng về những gỡ ủó thực hiện là thành công hay thất bại. đánh giỏ cũng cú thể ủược tiến hành trong quá trình thực hiện hoạt ủộng, vào những thời ủiểm phự hợp nhằm ủiều chỉnh nếu cú vấn ủề xảy ra hoặc nắm bắt những cơ hội mới.
Phạm vi thực hiện hoạt ủộng
Theo dừi phải ủược thực hiện tại nơi tiến hành hoạt ủộng, nhưng những kết quả cũng cần ủược chuyển nhanh ủến cỏc cấp khỏc của ủịa phương (tổ chức) liên quan.
đánh giá cần bao gồm những qui trình liên quan mật thiết với những người tham gia và chịu tỏc ủộng bởi cỏc hoạt ủộng của ủịa phương.
Cách thức tiến hành hoạt ủộng
Theo dừi ủũi hỏi phải nhỡn, nghe và học hỏi. Những hoạt ủộng khỏc nhau sẽ ủũi hỏi
Nhiều phương pháp khác nhau cú thể ủược sử dụng cho việc ủỏnh giỏ, chỳng cần ủược cõn
bắt ủầu hoạt ủộng.
Ý nghĩa cuả hoạt ủộng
Theo dõi cần có những mục ủớch và cỏc kờnh thụng tin nếu ta muốn nó không chỉ ủơn thuần là một thủ tục lặp ủi lặp lại. Nú phải ủược thiết kế từ rất sớm với tính thực tiễn và rõ ràng về các trách nhiệm, khối lượng công việc cần làm và những kết quả mong ủợi.
đánh giá có thể ựược tiến hành nhằm đưa ra những xét đốn về giỏ trị của cụng việc ủó tiến hành cũng như những học hỏi cho tương lai. Nú cú thể ủúng góp hữu ích vào việc lập kế hoạch cho một hoạt ủộng tốt hơn trong tương lai cũng như tính toán về những cơ hội và nguồn lực ủó sử dụng trong quỏ khứ.
Tuy có sự khác nhau về nhiều khía cạnh, nhưng TD&ðG là hai quá trình có mối liên hệ mật thiết với nhau, không thể tách rời nhau trong quá trình thực hiện kế hoạch.
1.3.2. Mối quan hệ giữa TD&ðG
đánh giá có bổ khuyết cho theo dõi trong trường hợp khi hệ thống theo dừi gửi tớn hiệu rằng cỏc hoạt ủộng ủang ủi chệch hướng, thỡ cỏc thụng tin ủỏnh giỏ tốt cú thể giỳp làm rừ thực tế và cỏc xu hướng ủó ủược ghi nhận qua hệ thống theo dừi. Nếu chỉ nhỡn ủơn thuần vào dữ liệu thỡ chỳng ta thường khú cú thể ủỏnh giỏ ủược mức ủộ hiệu quả của cỏc hành ủộng của chính quyền.
1.4. Vai trò của TD&ðG trong qui trình kế hoạch hóa phát triển KTXH
Theo dừi và ủỏnh giỏ cú vai trũ rất quan trọng trong quỏ trỡnh tổ chức thực hiện các kế hoạch phát triển KTXH.
Theo dõi cho phép các cấp chính quyền (chính phủ hoặc chính quyền ủịa phương) nắm bắt kịp thời tỡnh hỡnh triển khai thực hiện cỏc mục tiờu kế họach ủó ủề ra, từ ủú làm cơ sở ủể ủưa ra cỏc quyết ủịnh quản lý phự hợp nhằm ủảm bảo quỏ trỡnh thực hiện diễn ra theo ủỳng kế hoạch. Khụng cú thụng tin theo dừi hoặc theo dừi khụng hiệu quả sẽ dẫn ủến nguy cơ cỏc hành ủộng thực tế ủi chệch hướng so với dự kiến, từ ủú dẫn dến nguy cơ cỏc mục tiờu kế họach khụng ủược thực hiện. Những phỏt hiện từ quỏ trỡnh theo dừi là thụng tin ủầu vào khụng thể thiếu cho việc ủiều hành quản lý nền kinh tế một cách hiệu quả.
đánh giá không chỉ cho nhà quản lý ựịa phương biết ựược tình hình thực tế thực hiện cỏc mục tiờu kế họach, mà ủỏnh giỏ cũn phõn tớch cỏc nguyờn nhõn của những sai lệch (nếu cú) ủược phỏt hiện trong quỏ trỡnh theo dừi. Việc hiểu rừ cỏc nguyờn nhõn ủú mang lại cơ hội cho cỏc cấp chớnh quyền ủịa phương học hỏi, rỳt ra cỏc bài học và kinh nghiệm ủồng thời qua ủú tổ chức thực hiện cỏc giai ủoạn tiếp theo của kế hoạch một cỏch hiệu quả hơn. Thụng thường, cỏc bài học tốt sẽ ủược nhõn rộng và cỏc bài học xấu sẽ ủược trỏnh trong quỏ trỡnh triển khai tiếp theo của kế họach cũng như trong các kế hoạch tiếp theo.
Như vậy, theo dừi và ủỏnh giỏ là hai quỏ trỡnh cú liờn quan mật thiết và khụng thể thiếu ủối với cỏc cấp chớnh quyền, khụng chỉ trong quỏ trỡnh ủiều hành thực hiện cỏc hoạt ủộng của một kỳ kế hoạch mà cũn cả cho quỏ trỡnh lập kế hoạch cho cỏc kỳ tiếp theo trong tương lai. Theo dừi và ủỏnh giỏ tụt phải ủược coi là nền tảng cho sự thành cụng của quỏ trỡnh triển khai một kế họach phát triển KTXH.