Ngày nay, hình ảnh mà chúng ta thuờng thấy nơi làm việc là nhân viên nam nữ ngồi trước máy tính, mắt dán vào màn hình, miệng há hốc còn các ngón tay co giật gõ vào bàn phím. Phần đông chúng ta cũng thấy hình ảnh của mình trong đó. Dầu ta vùi đầu vào tờ báo, máy tính, di động hay truyền hình, thì hình ảnh cũng khá giống nhau: Một mình dán mắt vào một loại máy móc nào đó, rồi thỉnh thoảng chọc tay vào máy. Chúng ta đã âm thầm phát triển thói quen tiếp xúc với thế giới của mình như những mảng thông tin. Chúng ta sao chụp văn bản, hình ảnh, nghe phát thanh viên truyền hình diễn tả cuộc sống, bấm nút để đến các cảnh quan đã được số hóa. Phương cách để xúc tiến công việc – hay đúng hơn cuộc sống - như thế đó đã trở nên thông thuờng, nếu không muốn nói đó là sự chọn lựa của chúng ta. Nhưng hình ảnh của con người đơn độc đắm chìm bên máy tính minh họa một nguy cơ lớn cần được cảnh báo tại các công sở hiện đại:
Đó là thông tin gây nghiện và có thể khiến chúng ta đánh mất thực tại.
Tất nhiên, việc sử dụng máy tính và quản lý thông tin đóng một vai trò quan trọng trong công việc của chúng ta.
Ai cũng muốn công việc của mình được dễ dàng nhờ vào các công cụ này. Thông tin mang lại nhiều hiệu quả và phát huy cuộc sống của ta, khiến cho mọi hoạt động từ các cấp chính
quyền đến điều hành các trường mẫu giáo đều được thuận lợi hơn. Khả năng có thể truy cập rộng rãi các thông tin giúp ta kiểm soát thế giới của mình đầy đủ hơn, cho ta phương tiện để có thể thực hiện chỉ trong một ngày nhiều việc mà tổ tiên chúng ta phải làm cả đời. Nhưng khi chúng ta thay thế sự̣
thiếu kinh nghiệm trong cuộc sống bằng các trò chơi kỹ thuật số, thay thế sự đối thoại chân thật bằng dữ liệu, và thay thế sự tiếp xúc từ trái tim con người bằng sự trao đổi số hóa, thì chúng ta đã tự tách rời ra khỏi thế giới của mình. Chúng ta tự mê hoặc bản thân, khiến cảm nhận về những ưu tiên trong cuộc sống trở nên khập khểnh, và chúng ta trở nên xa cách với tha nhân. Một cách để loại bỏ tính chất sơ cứng của tiến bộ kỷ thuật ngày nay là “trau dồi nghệ thuật giao tiếp”. Một cuộc đối thoại hiệu quả, ở nơi làm việc hay bất cứ đâu, cũng là một trong những quà tặng tuyệt vời của cuộc sống. Dầu chúng ta đang lắng nghe một câu chuyện thú vị hoặc diễn tả lại một khoảng khắc êm đềm, sâu sắc, thì việc được chuyện trò với bạn bè, đồng nghiệp có thể là một niềm vui tuyệt vời.
Ngay cả trong xã hội thông tin hiện đại, sự giao tiếp thiện hảo vẫn là một trong những cách học hỏi hiệu quả và thú vị nhất. Uống một tách trà với một nhà phẫu thuật thần kinh có thể sẽ mang lại nhiều hiểu biết hơn về các dây thần kinh cột sống hơn là những ngày lướt web để tìm hiểu về đề tài này.
Tiếp xúc trực tiếp với một chính trị gia có thể giúp ta đánh giá quan điểm của người đó tốt hơn là bỏ hàng giờ đọc các thông tin ứng cử của người đó. Và trong quá trình tiếp xúc này, biết đâu chúng ta lại có cơ may tìm ra được một người bạn tốt.
Tuy nhiên, trong môi trường làm việc, chúng ta thường trao đổi vì mục đích gì đó – để cho xong công việc. Vì vậy, các cuộc đối thoại của chúng ta là về giao hàng, thời hạn,
TRAU DỒI NGHỆ THUẬT GIAO TIẾP • 151
những việc cần giải quyết ngay, vân vân, nên nhiều yếu tố của nghệ thuật giao tiếp không được quan tâm đến. Các cuộc trao đổi vì công việc đó cũng có thể giúp ta đạt được mục đích, nhưng vì ta không thể có mặt trong đó, nên ta không thấy được vai trò tuyệt vời mà sự giao tiếp có thể đóng góp trong việc thúc đẩy một môi trường làm việc trang trọng, và sáng tạo. Trau dồi nghệ thuật giao tiếp giúp ta xem những sự trao đổi nơi làm việc không chỉ là các cơ hội để tỏ ra hiệu quả, hay hoàn tất công việc của mình mà còn là những giây phút quý báo để thể hiện sự quan tâm, tỉnh thức và chân thật.
Để trau dồi nghệ thuật này, chúng ta cần nhớ những sự lịch sự, nhã nhặn trong giao tiếp nơi làm việc như sau:
LƯU Ý ĐẾN MÔI TRƯỜNG
Lưu ý tới khung cảnh xung quanh tạo ra không gian cho sự giao tiếp: Chúng ta sẽ chậm lại để cảm nhận thời điểm này. Do biết mình đang ở đâu, chúng ta có thể chọn một nơi khác kín đáo hơn để trò chuyện, hoặc thu dọn lại bàn làm việc để tạo ra không khí thoải mái hơn, hoặc đơn giản là gặp gỡ vào lúc mà chúng ta hoàn toàn tỉnh táo.
TÔN TRỌNG SỰ IM LẶNG
Trong các cuộc đối thoại sẽ không tránh khỏi những giây phút im lặng. Những sự gián đoạn này có thể có chút đáng sợ, nhưng chúng ta cần kiềm chế không cố khỏa lấp chúng.
Chúng ta có thể tạm dừng cuộc trao đổi và tôn trọng thời khắc ấy, để tình hình diễn ra theo nhịp độ riêng của nó.
DỪNG NÓI ĐỂ LẮNG NGHE
Sai lầm lớn nhất mà chúng ta có thể mắc phải trong một cuộc đối thoại là không biết lắng nghe. Chúng ta huyên thuyên, dành nói, lặp đi lặp lại quan điểm của mình, lo ra,
cho rằng mình biết người kia sắp nói gì – thực ra việc muốn đạt đến mục đích cho nhanh - là một hành động xúc phạm.
Nhiều điều bộc lộ trong môi trường làm việc không được nói ra thành lời. Sắc giọng, cử chỉ, cách dùng từ của các đồng nghiệp - ngay cả cách đặt chiếc cặp hay cây viết - cũng có thể giúp ta hiểu biết sâu sắc vào những gì thực sự được nói ra và những gì các đồng nghiệp của ta thực sự nghĩ, thực sự cần. Bằng cách lắng nghe, tức là chúng ta hoàn toàn có mặt, chú tâm, và điều này khiến người khác cũng cởi mở giống như thế.
HỎI NHỮNG ĐIỀU ÍCH LỢI
Đối thoại là để giúp người khác nêu lên quan điểm của họ, cũng như để chúng ta nêu lên quan điểm của mình. Bày tỏ sự tò mò chính đáng của chúng ta bằng những câu hỏi và lập luận để làm sáng tỏ, đúc kết, minh họa so sánh, tạo ra sự đồng thuận, v.v... - thường giúp các cuộc đối thoại thành công, có phương hướng, không lạc đề - biểu lộ sự tôn trọng đối với tất cả mọi người tham gia.
PHÁT BIỂU RÕ RÀNG, TRÁNH LỜI KHÓ NGHE, TỐI NGHĨA Sử dụng những lời thô tục, khó nghe ở nơi làm việc là phá huỷ lòng tin và sự tôn trọng lẫn nhau giữa các đồng nghiệp. Trớ trêu thay, dùng các biệt ngữ kỹ thuật cũng có tác dụng tương tự. Thí dụ khi ta nói với một đồng nghiệp, “Bắt đầu thứ sáu, chúng tôi sẽ cài đặt PC của bạn vào mạng RP”, thay vì nói, “Chúng tôi sẽ nối mạng máy tính của bạn vào cuối tuần này”, tạo ra sự hoang mang cho người nghe, khiến họ có thể coi thường quan điểm của ta. Phát biểu rõ ràng và thẳng thắn - sử dụng những câu ngắn gọn ở thời điểm cần sự rõ ràng - cũng khiến người khác đáp trả lại giống như thế, và đó là dấu hiệu của tâm tỉnh thức, chánh niệm.
TRAU DỒI NGHỆ THUẬT GIAO TIẾP • 153
HÃY CÓ ĐẦU ÓC KHÔI HÀI
Con người có ai không thích được đối thoại thoải mái.
Do đó, không cần quá nghiêm trọng, ta có thể hâm nóng bầu không khí bằng những giai thoại, hoặc kể lại một câu chuyện thú vị, đó là tất cả các phần thi vị và là nghệ thuật trong giao tiếp. Chúng ta không cần phải làm anh hề bất đắc dĩ, nhưng cần đối thoại một cách vui tươi, khôi hài, sẵn sàng đón nhận những gút mắc và những lời bình phẩm không lường trước được, đó là sự có mặt một cách đầy sinh động giữa những nhịp độ liên tục, không ngừng của công việc để hoàn thành công việc.
TẬN DỤNG NHỮNG NGẪU NHIÊN
Trong việc giao tiếp không tránh khỏi những điều ngẫu nhiên, không tiên liệu trước. Đã bao nhiêu lần chúng ta thốt lên những câu như: “Tôi không ngờ bạn đã làm việc với cô ấy ở Công ty XYZ!”, hoặc là, “Tôi cũng ký hợp đồng cho các dịch vụ đó rồi – vậy sao chúng ta không phối hợp nghiên cứu thị trường và tiết kiệm chi phí?”, hoặc nữa là, “Tôi cũng đến Boston tuần tới - tại sao chúng ta không cùng đi giới thiệu mặt hàng?”. Các cuộc giao tiếp thường đem lại những ngẫu nhiên tốt đẹp như thế - kết quả tất nhiên của nghệ thuật giao tiếp.
Dầu những quy tắc về giao tiếp nêu trên có thể hữu ích, nhưng việc trau dồi nghệ thuật giao tiếp không chỉ nằm trong một số quy tắc, mà nó đòi hỏi một năng lực mạnh mẽ của con người để đem lại sự tốt đẹp cho người khác và thể hiện tính chân thực của riêng ta. Nghệ thuật giao tiếp giúp duy trì tính nhân văn của công việc giữa trận cuồng phong của công nghệ hiện đại, của tốc độ và của tham vọng. Chúng ta thực sự cần dành một khoảng khắc – đúng ra hàng trăm khoảng khắc trong một ngày - để làm sống lại nhân cách
hỗ tương của chúng ta bằng cách quan tâm và lắng nghe kẻ khác. Bằng cách chú tâm cảnh giác và có mặt khi giao tiếp, là chúng ta tỏ lòng tôn trọng đối với các đồng nghiệp, thúc đẩy một môi trường vung dưỡng li (đạo lý) và khơi dậy lòng tin.
Khi ấy việc trau dồi nghệ thuật giao tiếp trở thành một sự thể nghiệm của niềm vui trong việc cân bằng hai nỗ lực – hoàn toàn có mặt và hoàn thành công việc.
***
-21-