Kiùởn thỷỏc khửng laồnh luõng vử caóm nhỷ tiùỡn baồc. Kiùởn thỷỏc cuọng khửng chú laõ nhỷọng thửng tin nựỗm trong saỏch vỳó, phờỡn mùỡm v.v... Kiùởn thỷỏc luửn nựỗm trong mửồt con ngỷỳõi cuồ thùớ; kiùởn thûâc ặúơc daơy, hoơc, sûê duơng (ăuâng ăùưn hay sai líìm)... búêi con ngỷỳõi. Do àố, viùồc chuyùớn sang mưồt xậ hưồi tri thỷỏc àựồt con ngỷỳõi vaõo vừ trủ trung tờm. Quaỏ trũnh naõy taồo ra nhỷọng thaỏch thỷỏc, vờởn àùỡ võ cờu hỗi chỷa tỷõng cố trỷỳỏc àờy vùỡ ngỷỳõi àẩi àiùồn cuóa xậ hửồi tri thỷỏc – con ngỷỳõi coỏ giaỏo duồc.
Trong cấc xậ hưồi trỷỳỏc àờy, con ngỷỳõi cố giấo duồc chĩ lõ mưồt vờồt trang trđ mõ thưi. Nhỷng trong xậ hưồi tri thỷỏc, ngỷỳõi cố giấo duồc trỳó thõnh mưồt biùớu tỷỳồng võ tiùu chuờớn cuóa xậ hưồi, húồc mưồt
“hịnh mờỵu”, theo cấch nối cuóa nhỷọng nhõ xậ hưồi hổc. Con ngỷỳõi nõy thùớ hiùồn khẫ nựng vờồn hõnh cuóa xậ hưồi; àưỡng thỳõi lõ biùớu tỷỳồng cuóa cấc giấ trừ, niùỡm tin, cam kùởt cuóa xậ hưồi. Nùởu nhỷ nhõ hiùồp sơ phong kiùởn lõ biùớu tỷỳồng cuóa xậ hưồi thỳõi kyõ Trung cướ, nhõ tỷ saón laõ biùớu tỷỳồng cuóa thỳõi àaồi tỷ baón chuó nghụa, thũ con ngỷỳõi cố giấo duồc sệ lõ àẩi diùồn cho xậ hưồi trong thùở giỳỏi hờồu tỷ bẫn chuó nghụa, mửồt thùở giỳỏi trong àoỏ tri thỷỏc laõ nguửỡn lỷồc trung tờm vaõ chủnh yùởu nhờởt.
Trong cuửởn tiùớu thuyùởt viùởt nựm 1943 (nhan àùỡ Das Glasperlenspiel- Trô chúi chuưỵi hẩt thuãy tinh), Hermann Hesse àậ tiùn àoaỏn vùỡ thùở giỳỏi maõ caỏc nhaõ nhờn vựn mong ỷỳỏc, cuọng nhỷ sỷồ thờởt baồi cuóa noỏ. Cuửởn tiùớu thuyùởt mử taó mửồt nhoỏm caỏc trủ thỷỏc, nghùồ sụ, nhaõ nhờn vựn... sửởng taỏch biùồt, hỷỳỏng vùỡ truyùỡn thửởng cuọ vỳỏi trđ tụồ võ vễ àểp cuóa nố. Nhỷng cuưởi cuõng chđnh ngỷỳõi lậnh ăaơo nhoõm nađy ăaụ quýịt ắnh quay trỳờ laơi vỳõi cuửơc sửịng thỷơc tùị khựổc nghiùồt, hửợn àửồn vaõ bờớn thúu; bỳói nhỷọng giaỏ trừ cuóa anh ta chựống coỏ nghụa lyỏ gũ nùởu chuỏng khửng coỏ mửởi liùn quan vỳỏi thùở giúái naây.
Àiùỡu mõ 50 nựm trỷỳỏc Hesse tiùn àoấn nay àậ trỳó thõnh sỷồ thờồt. “Giấo duồc phướ thưng” ngõy nay àang khuóng hoẫng; àậ trỳó thaõnh mửồt “troõ chỳi chuửợi haồt thuóy tinh”, caỏi maõ nhỷọng ngỷỳõi taõi nựng nhờởt àang rỳõi bỗ àùớ tịm kiùởm thỷồc tùở trờỡn truồi ngoõi xậ hưồi.
Nhỷọng sinh viùn gioói nhờởt àaỏnh giaỏ cao nghùồ thuờồt phửớ thửng, cuọng nhỷ caỏc thùở hùồ trỷỳỏc Thùở chiùởn thỷỏ I. Àửởi vỳỏi caỏc thùở hùồ naõy, nghùồ thuờồt vaõ giaỏo duồc phửớ thửng coỏ yỏ nghụa suửởt cuửồc àỳõi hoồ, quýịt ắnh tủnh caõch hoơ. Chuõng vớợn tiùịp tuơc coõ yõ nghụa quan troơng vỳỏi nhiùỡu ngỷỳõi thuửồc thùở hùồ cuóa tửi – thùở hùồ trỷỳỏc Thùở chiùởn thỷỏ II; mựồc duõ sỷồ thờồt lõ nhiùỡu ngỷỳõi àậ ngay lờồp tỷỏc qụn hùởt tiùởng La-tin vaõ Hy Laồp sau khi rỳõi ghùở nhaõ trỷỳõng. Coõn ngaõy nay, chú vaõi nựm sau khi tửởt nghiùồp, caỏc sinh viùn cuóa nhỷọng thùở hùồ mỳỏi àậ bựỉt àờỡu phõn nõn, “Cấi mõ tưi chựm chuỏ hổc tờồp hốa ra chựống coỏ chuỏt yỏ nghụa gũ, chựống liùn quan gũ àùởn nhỷọng àiùỡu tửi quan tờm hay muửởn laõm caó!”. Àiùỡu àaỏng noỏi laõ hoồ vờợn muửởn con caỏi mũnh hoồc vùỡ caỏc mửn nghùồ thuờồt phửớ thửng; song tờởt caó chú laõ àùớ coõ ặỳơc ắa vừ xaụ hửơi vađ kiùịm ặỳơc viùơc lađm tửịt. Cođn trong ăỳđi sửởng thỷồc tùở, hoồ khỷỳỏc tỷõ nhỷọng giaỏ trừ ờởy cuọng nhỷ hũnh mờợu con ngỷỳõi coỏ giaỏo duồc maõ nhỷọng nhaõ nhờn vựn mỳ ỷỳỏc. Noỏi caỏch hoồ chừu aónh hỷỳóng trỷồc tiùởp tỷõ Hutchins-Adler trong viùồc kùu goồi
quay trỳó laồi thỳõi kyõ trỷỳỏc thỳõi hiùồn àaồi.
Caó hai phaỏi noỏi trùn, àùỡu sai.
Cưởt lội cuóa xậ hưồi tri thỷỏc
Cấi cưởt lội cuóa xậ hưồi tri thỷỏc, ỳó ngay vừ trđ trung tờm cuóa nố phaói laõ khaỏi niùồm vùỡ con ngỷỳõi coỏ giaỏo duồc. Àoỏ phaói laõ mửồt khaỏi niùồm phướ quất, bỳói xậ hưồi tri thỷỏc mang tđnh toõn cờỡu – vùỡ tõi chủnh, cửng nghùồ, vùỡ haõng loaồt vờởn àùỡ khaỏc, nhờởt laõ vùỡ thửng tin.
Xậ hưồi hờồu tỷ bẫn chuó nghơa àụi hỗi nhỷọng lỷồc lỷỳồng thưởng nhờởt, yùu cờỡu cố mưồt nhốm lậnh àẩo cố khẫ nựng tờồp trung cấc truyùỡn thửịng ắa phỷỳng vađ riùng leờ thađnh mửơt cam kùịt chung vùỡ giaõ trừ, mửồt khaỏi niùồm chung vùỡ sỷồ tuyùồt haóo vaõ tửn troồng lờợn nhau.
Do àố, xậ hưồi tri thỷỏc cờỡn cố chđnh cấi mõ cấc nhõ huóy tẩo, caỏc nhaõ nỷọ quyùỡn cờởp tiùởn hay nhỷọng ngỷỳõi chửởng laồi caỏc giaỏ trừ phỷỳng Tờy àoõi hoói: mửồt con ngỷỳõi coỏ giaỏo duồc mang tủnh phửớ quaát, toaân cêìu.
Tuy nhiùn, xậ hưồi tri thỷỏc cuọng cờỡn mưồt loẩi ngỷỳõi cố giấo duồc khaỏc vỳỏi nhỷọng lyỏ tỷỳóng maõ caỏc nhaõ nhờn vựn àang theo àuửới.
Nhỷọng ngỷỳõi nõy àậ àuỏng khi phù phấn sỷồ cỷồ tuyùồt vỳỏi truyùỡn thửởng vaõ caỏc di saón vùỡ trủ tuùồ vaõ thờớm myọ cuóa loaõi ngỷỳõi. Nhỷng àiùỡu maõ caỏc nhaõ nhờn vựn àùỡ nghừ – mửồt cờy cờỡu nửởi vỳỏi quaỏ khỷỏ – laõ khửng àuó. Con ngỷỳõi coỏ giaỏo duồc cờỡn coỏ khaó nựng àem kiùởn thỷỏc cuóa hoồ phuồc vuồ hiùồn taồi, chỷỏ chỷa noỏi àùởn viùồc goỏp phờỡn ắnh hũnh tỷỳng lai. Khửng coõ khaờ nựng nađy, quaõ khỷõ vađ truýỡn thửởng chú laõ nhỷọng moỏn àửỡ cửớ àờỡy buồi bựồm maõ thửi.
nỷồc cỷỳõi laõ chủnh phong traõo naõy cuọng duy trũ sỷồ tửỡn taồi bựỗng nguửỡn tađi chủnh coõ ặỳơc tỷđ viùơc trửỡng cớy coca cho nhỷụng ngỷỳđi nghiùồn ma tuỏy ỳó New York vaõ Los Angeles. Vuọ khủ cuóa hoồ cuọng chựống hùỡ laõ nhỷọng vuọ khủ thử sỳ cuóa ngỷỳõi da àoó, maõ laõ caỏc loaồi bom.
Trong tỷỳng lai, con ngỷỳõi coỏ giaỏo duồc phaói chuờớn bừ cho cuửồc sửởng cuóa mũnh trong mửồt thùở giỳỏi toaõn cờỡu hoỏa. Àoỏ coỏ thùớ laõ mửồt thùở giỳỏi bừ Tờy phỷỳng hoỏa, song àoỏ cuọng laõ thùở giỳỏi mang baón sựỉc vuõng miùỡn võ dờn tưồc rộ nết. Con ngỷỳõi phẫi trỳó thõnh “cưng dờn toõn cờỡu” vùỡ mựồt hoõi bậo, tờỡm nhịn, thưng tin. Àưỡng thỳõi, con ngỷỳõi àoỏ cuọng cờỡn nuửi dỷỳọng vaõ sỷó duồng nhỷọng thaõnh quaó tỷđ nguửỡn gửịc ắa phỷỳng cuờa chủnh mũnh, tỷđ ăoõ tiùịp tuơc lađm giađu thùm vựn hoõa ắa phỷỳng ăoõ.
Xậ hưồi tri thỷỏc võ xậ hưồi tướ chỷỏc
Xậ hưồi hờồu tỷ bẫn chuó nghơa vỷõa lõ mưồt xậ hưồi tri thỷỏc, vỷõa lõ mưồt xậ hưồi cuóa cấc tướ chỷỏc, hai àiùỡu nõy phuồ thuưồc lờỵn nhau, song laồi coỏ nhỷọng khaỏi niùồm, caỏch nhũn vaõ giaỏ trừ rờởt khaỏc nhau.
Àa sửở, nùởu khửng muửởn noỏi laõ tờởt caó nhỷọng ngỷỳõi coỏ giaỏo duồc àùỡu thỷồc haõnh kiùởn thỷỏc cuóa hoồ trong caỏc tửớ chỷỏc, nhỷ laõ nhỷọng thaõnh viùn cuóa tửớ chỷỏc. Do àoỏ, nhỷọng ngỷỳõi naõy phaói chuờớn bừ àùớ sửởng vaõ laõm viùồc cuõng luỏc trong hai vựn hoỏa – vựn hoỏa cuóa ngỷỳõi trủ thỷỏc, tờồp trung vaõo ngửn tỷõ vaõ yỏ tỷỳóng; vaõ vựn hoỏa cuóa nhaõ quaón lyỏ, ngỷỳõi tờồp trung vaõo con ngỷỳõi vaõ cửng viùồc.
Nhaõ trủ thỷỏc coi tửớ chỷỏc laõ cửng cuồ taồo àiùỡu kiùồn cho hoồ thỷồc haõnh nhỷọng kiùởn thỷỏc chuyùn mửn (techneỏ) cuóa hoồ. Nhaõ quaón lyỏ coi kiùởn thỷỏc laõ phỷỳng tiùồn àùớ àaồt thaõnh quaó sau cuõng cuóa tửớ khaõc, giaõo duơc phửớ thửng khửng giuõp hoơ hiùớu ặỳơc thỷơc tùị, chỷõ
chỷa noỏi àùởn viùồc laõm chuó thỷồc tùở àoỏ.
Caó hai phaỏi trong cuửồc tranh luờồn naõy àùỡu khửng chủnh xaỏc.
Xậ hưồi hờồu tỷ bẫn chuó nghơa cờỡn con ngỷỳõi cố giấo duồc hỳn bờởt kyõ xậ hưồi nõo trỷỳỏc àờy; võ cấc di sẫn quấ khỷỏ sệ trỳó thõnh mưồt nhờn tửở chuó chửởt. Tuy nhiùn, di saón naõy cờỡn bao gửỡm nhiùỡu hỳn nhỷọng gũ maõ caỏc nhaõ nhờn vựn àùỡ nghừ (chuó yùởu laõ nhỷọng truyùỡn thửởng cuóa Tờy phỷỳng). Con ngỷỳõi coỏ giaỏo duồc ngaõy nay cờỡn biùởt vaõ tửn troồng nhỷọng nùỡn vựn hoỏa vaõ truyùỡn thửởng khaỏc nhau, chựống haồn nhỷọng di saón cuóa Trung Hoa vaõ Nhờồt Baón, caỏc bỷỏc tranh vaõ gửởm sỷỏ Triùỡu Tiùn, caỏc triùởt gia vaõ tửn giaỏo Àửng phỷỳng, tửn giaỏo vaõ vựn hoỏa Hửỡi giaỏo... Ngoaõi ra, con ngỷỳõi coỏ giaỏo duồc ngaõy nay khửng nùn chú biùởt àùởn saỏch vỳó thuờỡn tuỏy; maõ coõn cờỡn coỏ nhỷọng nhờồn thỷỏc vaõ phờn tủch, tờởt caó do àaõo taồo maõ thaõnh.
Tuy nhiùn, caỏc truyùỡn thửởng Tờy phỷỳng vờợn chiùởm vừ trủ trung tờm àùớ taồo àiùỡu kiùồn cho con ngỷỳõi coỏ giaỏo duồc giaói quyùởt caỏc vờởn àùỡ hiùồn taồi, chỷỏ chỷa noỏi tỳỏi tỷỳng lai. Tỷỳng lai coỏ thùớ mang tủnh “hờồu Tờy phỷỳng”hay “phaón Tờy phỷỳng”, nhỷng khửng thùớ
“phi Tờy phỷỳng”. Nùỡn vựn minh vờồt chờởt vaõ tri thỷỏc cuóa tỷỳng lai phaói dỷồa trùn caỏc nùỡn moỏng cuóa Tờy phỷỳng: khoa hoồc vaõ cửng nghùồ, saón xuờởt, kinh tùở hoồc, taõi chủnh vaõ ngờn haõng kiùớu Tờy phỷỳng. Tớịt caờ nhỷụng thỷõ trùn ăùỡu khửng thùớ ặỳơc vớơn hađnh mađ khửng coỏ sỷồ hiùớu biùởt vaõ thỷõa nhờồn caỏc yỏ tỷỳóng vaõ toaõn bửồ truyùỡn thửởng Tờy phỷỳng.
Phong traõo “phaón Tờy phỷỳng” maồnh meọ nhờởt hiùồn nay khửng phaời lađ Hửỡi giaõo chủnh thửịng, mađ lađ phong trađo “Con ặỳđng saõng”
ỳó Peru, trong àoỏ hờồu duùồ cuóa nhỷọng thửớ dờn Inca nửợ lỷồc lờồt àửớ sỷồ thửởng trừ cuóa Tờy Ban Nha vaõ ngỷỳõi chờu ấu, nhựỗm giaõnh laồi nhỷọng vỷỳng quửởc cửớ xỷa Quechua vaõ Aymara. Tuy nhiùn, àiùỡu
cửng. Nhỷụng ăiùỡu ặỳơc hoơc trong trỷỳđng ăaơi hoơc khửng thuửơc vùỡ nhỷọng kiùởn thỷỏc phửớ thửng, vaõ do àoỏ chuỏng khửng laõ mửồt phờỡn nựỗm trong kiùởn thỷỏc.
Cấc bựỗng cờởp àẩi hổc vùỡ chuyùn mưn àậ cố tỷõ lờu – ỳó chờu ấu, caỏc bựỗng cờởp vùỡ luờồt khoa vaõ y khoa coỏ tỷõ thùở kyó XIII. Taồi chíu Íu luơc ắa vađ Myô, bùìng cíịp kyô sû (líìn ăíìu ặúơc trao taơi Phaõp vađo thỳđi Napoleon, cuửịi thùị kyờ XVIII) mau choõng ặỳơc xaụ hửơi chớịp nhớơn. Nhỷụng ngỷỳđi ặỳơc coi lađ “coõ giaõo duơc” ăùỡu coõ thùớ kiùởm sửởng bựỗng chuyùn mửn riùng cuóa hoồ – caỏc baỏc sụ, luờồt sỷ, kyọ sỷ (chú ỳó Anh ngỷỳõi ta mỳỏi kủnh troồng caỏc “quyỏ ửng” khửng nghùỡ nghiùơp mađ thửi). Nghùỡ nghiùơp cuờa hoơ ặỳơc coi lađ mửơt phỷỳng tiùồn kiùởm sửởng, chỷỏ chỷa phaói laõ “cuửồc sửởng”. Ra khoói vựn phoõng, nhỷọng ngỷỳõi naõy khửng bao giỳõ noỏi vùỡ cửng viùồc hay nhỷọng kiùởn thỷỏc chuyùn ngaõnh. Nhỷọng cờu chuyùồn àoỏ bừ goồi mửồt caỏch coi thûúđng lađ “shop talk” (nhûông cíu chuýơn úê súê lađm) úê Ăûâc, cođn úê Phấp thị thờồm chđ chuyùồn nõy bừ coi lõ lưỵ mậng nỷọa lõ khấc.
Ngađy nay kiùịn thỷõc chuýn mửn ăaụ ặỳơc coi lađ mửơt phớỡn cuờa kiùịn thỷõc phửớ thửng cuờa ngỷỳđi coõ giaõo duơc, chuõng cớỡn ặỳơc kùịt nửởi vaõo kiùởn thỷỏc chung. Viùồc caỏc mửn nghùồ thuờồt phửớ thửng (maõ sinh viùn ýu thủch trong nhỷụng nựm ăaơi hoơc) khửng lađm ặỳơc àiùỡu naõy chủnh laõ lyỏ do taồi sao chuỏng bừ chủnh sinh viùn “quay lỷng” laồi chú vaõi nựm sau àoỏ. Hoồ caóm thờởy thờởt voồng, thờồm chủ laõ bừ phaón bửồi, vaõ hoồ coỏ lyỏ do àùớ nghụ nhỷ vờồy. Nghùồ thuờồt vaõ giaỏo duồc phửớ thửng maõ khửng hửồi nhờồp kiùởn thỷỏc vaõo mửồt “vuọ truồ kiùởn thỷỏc” rửồng lỳỏn thũ seọ mờởt ài tủnh chờởt phửớ thửng cuóa noỏ. Nhỷọng kiùởn thỷỏc nhỷ vờồy seọ thờởt baồi trong nhiùồm vuồ àờỡu tiùn cuóa chuỏng:
taồo ra sỷồ hiùớu biùởt lờợn nhau, taồo ra mửồt “vuọ truồ phờn tủch” laõm nùỡn moỏng cho nùỡn vựn minh. Thay vũ laõm thửởng nhờởt vaõ gựổn kùởt mổi ngỷỳõi, kiùởn thỷỏc kiùớu nõy chĩ lõm tan rậ mõ thưi.
chỷỏc. Caó hai àùỡu chủnh xaỏc. Chuỏng àửởi lờồp, nhỷng laồi liùn quan àùởn nhau, cờỡn coỏ nhau: nhaõ nghiùn cỷỏu cờỡn nhaõ quaón lyỏ nghiùn cỷỏu vaõ ngỷỳồc laồi. Nùởu khửng coỏ sỷồ cờn bựỗng giỷọa hai bùn, seọ khửng coỏ thaõnh tủch maõ chú coỏ sỷồ luỏng tuỏng maõ thửi. Nùởu khửng ặỳơc cớn bựỡng bỳời nhađ quaờn lyõ, thùị giỳõi cuờa nhađ trủ thỷõc seụ trỳờ thaõnh mửồt nỳi maõ moồi ngỷỳõi àùỡu tỷồ yỏ laõm phờỡn viùồc cuóa mũnh nhỷng khửng ai ăaơt ặỳơc caõi gũ caờ – sỷơ quan liùu tai haơi cuờa “con ngỷỳõi tửớ chỷỏc”. Coõn nùởu hai ngỷỳõi naõy coỏ sỷồ cờn bựỗng khi laõm viùồc, chuỏng ta seọ coỏ tủnh saỏng taồo, trờồt tỷồ vaõ hoaõn thaõnh cửng viùồc.
Nhiùỡu ngỷỳõi trong xậ hưồi hiùồn àẩi sệ sưởng võ lõm viùồc cuõng luỏc trong hai vựn hoỏa noỏi trùn. Nhiùỡu ngỷỳõi khaỏc cuọng seọ coỏ cỳ hửồi traói nghiùồm caó hai vựn hoỏa thửng qua viùồc luờn chuyùớn cửng viùồc trong thỳõi kyõ àờỡu trong sỷồ nghiùồp cuóa hoồ – chựống haồn chuyùớn tỷõ cửng viùồc chuyùn mửn sang mửồt cửng viùồc quaón lyỏ. Ngoaõi ra, nhỷọng cưng viùồc tịnh nguyùồn trong mưồt cỳ quan xậ hưồi cuọng giuỏp caõ nhớn coõ ặỳơc caõi nhũn vađ sỷơ tửn troơng ăửịi vỳõi caờ hai “thùị giỳõi”
– thùở giỳỏi cuóa nhaõ trủ thỷỏc vaõ thùở giỳỏi cuóa nhaõ quaón lyỏ.
Mổi ngỷỳõi cố giấo duồc trong xậ hưồi hờồu tỷ bẫn chuó nghơa àùỡu cờỡn chuờớn bừ àùớ coỏ thùớ hiùớu caó hai nùỡn vựn hoỏa kùớ trùn.
Kiùởn thỷỏc chuyùn mửn vaõ con ngỷỳõi coỏ giaỏo duồc
Vỳỏi ngỷỳõi coỏ giaỏo duồc trong thùở kyó XIX, kiùởn thỷỏc chuyùn mửn khửng phaời lađ kiùịn thỷõc, mađ lađ nhỷụng mửn hoơ ặỳơc daơy trong caỏc trỷỳõng àaồi hoồc. Ngỷỳõi thỷồc haõnh nhỷọng àiùỡu àoỏ phaói laõ nhỷọng ngỷỳõi “chuyùn nghiùồp”, hỳn laõ nhỷọng thỷỳng nhờn hay thỳồ thuó
kiùởn thỷỏc, àiùỡu naõy àoõi hoói nhỷọng chuyùn gia haõng àờỡu trong tỷõng lụnh vỷơc phaời nhớơn laụnh traõch nhiùơm “ắnh nghụa cửng viùơc cuờa mònh”.
Trong xậ hưồi tri thỷỏc, mổi kiùởn thỷỏc àùỡu cố giấ trừ ngang nhau.
Theo caỏch noỏi cuóa triùởt gia thỳõi Trung cửớ Saint Bonaventura thũ moồi kiùởn thỷỏc àùỡu dờợn ta tỳỏi sỷồ thờồt. Nhỷng àùớ biùởn kiùởn thỷỏc thađnh nhỷụng con ặỳđng ăùịn sỷơ thớơt lađ traõch nhiùơm cuờa nhỷụng ngỷỳõi àang nựổm giỷọ nhỷọng kiùởn thỷỏc àoỏ.
Chuó nghơa tỷ bẫn àậ chiùởm ỷu thùở võ trỳó thõnh mưồt trờồt tỷồ xậ hửồi trong hỳn mửồt thùở kyó khi Marx viùởt tờồp àờỡu tiùn cuóa bửồ Tỷ baên luíơn nùm 1867. Tûđ “chuê nghôa tû baên” chó ặúơc ăùơt ra 30 nựm sau àoỏ, khaỏ lờu sau khi Marx qua àỳõi. Do àoỏ, viùồc viùởt mửồt cuửởn saỏch mang tỷồa àùỡ Tri thỷỏc luờồn ngaõy hửm nay khửng chú lõ mưồt viùồc lõm quấ tỷồ tin, mõ cụn lõ quấ vưồi vậ, vộ àoấn. Tờởt cẫ cấi chuỏng ta cố thùớ nưỵ lỷồc lõ viùồc miùu tẫ xậ hưồi võ chđnh thùớ khi chuỏng ta bựổt àờỡu quaỏ trũnh chuyùớn àửới tỷõ thỳõi àaồi tỷ baón chuó nghụa maõ thửi.
Tuy nhiùn, chuỏng ta vờợn hy voồng rựỗng mửồt thùở kyó sau thũ mửồt cuửịn saõch kiùớu nhỷ Tri thỷõc luớơn coõ thùớ ặỳơc viùịt ra. Khi ăoõ coõ nghơa lõ con ngỷỳõi àậ vỷỳồt qua mưồt cấch thõnh cưng quấ trịnh chuyùớn àửới maõ hiùồn nay mỳỏi àang bựổt àờỡu. Dỷồ àoaỏn tỷỳng lai cuóa xậ hưồi tri thỷỏc lõ mưồt viùồc lõm khưng tỷỳóng. Tuy nhiùn, àiùỡu maõ chuỏng ta coỏ thùớ tiùn àoaỏn ngay tỷõ bờy giỳõ laõ: sỷồ thay àửới lỳỏn nhờởt seọ laõ sỷồ thay àửới trong kiùởn thỷỏc – cuồ thùớ laõ trong nửồi dung vađ hũnh thỷõc, trong yõ nghụa, trong traõch nhiùơm; vađ trong ắnh nghụa vùỡ con ngỷỳõi coỏ giaỏo duồc.
Chuỏng ta khửng cờỡn nhỷọng thiùn taõi tinh thửng trùn nhiùỡu lụnh vỷồc, sỷồ thỷồc laõ con ngỷỳõi caõng luỏc caõng chuyùn mửn hoỏa. Caỏi maõ chuâng ta cíìn – cuông lađ caâi giuâp ắnh nghôa con ngûúđi coâ giaâo duơc trong mửơt xaụ hửơi tri thỷõc – chủnh lađ khaờ nựng hiùớu ặỳơc nhiùỡu tri thỷỏc khaỏc nhau. Mửợi loaồi kiùởn thỷỏc àoỏ laõ noỏi vùỡ àiùỡu gũ, muồc tiùu cuóa chuỏng laõ gũ? Àờu laõ nhỷọng vờởn àùỡ vaõ lyỏ thuyùởt trung tờm cuóa chuỏng? Nhỷọng thaõnh tỷồu mỳỏi nhờởt cuóa tỷõng lụnh vỷồc laõ gũ? Caỏc vờởn àùỡ vaõ caỏc thaỏch thỷỏc àang tửỡn taồi trong tỷõng lụnh vỷồc tri thỷỏc?
Biùịn tri thỷõc thađnh con ặỳđng ăi tỳõi tri thỷõc
Khửng coỏ nhỷọng hiùớu biùởt nhỷ trùn, tri thỷỏc seọ trỳó nùn kiùu ngaồo, khửng coỏ taỏc duồng, nhỷọng caỏi laõm mờởt ài yỏ nghụa chủnh xaỏc cuóa chủnh tỷõ “tri thỷỏc”. Nhỷọng tiùởn bửồ mỳỏi nhờởt trong moồi lụnh vỷồc tri thỷỏc àùỡu naóy sinh tỷõ mửồt lụnh vỷồc khaỏc. Caó kinh tùở hoơc vađ khủ tỷỳơng hoơc hiùơn ăùỡu ăang ặỳơc thay ăửới bỳời nhỷụng thuớơt toaõn mỳõi vùỡ tủnh hửợn ăửơn. Ăừa chớịt hoơc bừ thay ăửới bỳời nhỷụng kyõ thuyùởt mỳỏi vùỡ vờồt lyỏ, khaóo cửớ hoồc chừu aónh hỷỳóng cuóa di truyùỡn hoồc v.v... James M. Buchanan (ngỷỳõi Myọ) nhờồn giaói Nobel Kinh tùở nựm 1986 cho viùồc aỏp duồng nhỷọng hoồc thuyùởt kinh tùở mỳỏi nhờởt vađo chủnh trừ, qua ăoõ khựỉng ắnh nhỷụng giaờ ắnh vađ hoơc thuýịt mõ cấc nhõ khoa hổc chđnh trừ àậ duõng àùớ lõm nùỡn tẫng cho cấc cửng trũnh cuóa hoồ suửởt thùở kyó vỷõa qua.
Caõc chuýn gia coõ traõch nhiùơm lađm sao ăùớ moơi ngỷỳđi hiùớu ặỳơc baón thờn hoồ cuọng nhỷ chuyùn mửn cuóa hoồ. Caỏc phỷỳng tiùồn thửng tin àaồi chuỏng àoỏng vai troõ quan troồng trong viùồc naõy, song tỷồ chuỏng khửng thùớ laõm hùởt moồi viùồc. Caỏc hũnh thỷỏc phửớ biùởn kiùởn thỷỏc khaỏc cuọng vờồy. Ngỷỳõi ta cờỡn hiùớu àuỏng vùỡ caỏc chuyùn ngaõnh