CHƯƠNG I TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU QUẢN LÝ LŨ LỚN
2. Hiện trạng nghiên cứu quản lý lũ lớn
Về công tác dự báo: Công tác cảnh báo, dự báo mưa lũ ở Đài Khí tượng Thủy văn khu vực Bắc Trung Bộ chậm được hiện đại hóa, chủ yếu là phương pháp truyền thống kết hợp kinh nghiệm nên mới chỉ tập trung vào dự báo ngắn hạn. Ngoài các bản tin dự báo của Trung ương, Đài KTTV khu vực Bắc Trung Bộ dự báo và phát bản tin lũ trên sông Cả tại Nam Đàn, Đô Lương, Dừa; trên sông La tại Linh Cảm;
trên sông Ngàn Phố tại Sơn Diệm; trên sông Ngàn Sâu tại Hòa Duyệt [4].
Các nghiên cứu liên quan đến quản lý lũ lớn lưu vực sông Lam được thực hiện trong những năm gần đây thường tập trung vào những yêu cầu, mục đích của từng công việc cụ thể nên chưa có tính tổng hợp và hệ thống. Một số công trình nghiên cứu liên quan đến quản lý lũ lớn sông Lam như sau:
1)- Đánh giá hiện trạng lũ lụt ở Việt Nam Chiến lược phòng tránh, giảm thiệt hại thuộc Dự án UNDP VIE/97/002-Chương trình phát triển Liên Hợp quốc Việt Nam do Tổng cục Khí tượng Thủy văn thực hiện [16]. Nội dung chủ yếu đề cập đến các vấn đề như hiện trạng, tình hình, đặc điểm chung… của lũ, lụt lớn miền Trung và thống kê các biện pháp cơ bản phòng tránh lũ, trong đó có liên quan đến lưu vực sông Lam, ngập lụt vùng ven biển Nghệ An-Hà Tĩnh. Tuy nhiên chưa đi sâu nghiên cứu các nội dung liên quan đến quản lý lũ lớn lưu vực sông Lam.
2)- Điều tra, nghiên cứu và cảnh báo lũ lụt phục vụ phòng chống thiên tai ở các lưu vực sông miền Trung. Đây là đề tài độc lập cấp Nhà nước năm 2002 của Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Môi trường [66]. Kết quả nghiên cứu đưa ra phương châm phòng, chống lũ miền Trung là “sẵn sàng, giảm nhẹ, thích nghi”, nghiên cứu này cũng đã xây dựng phương án dự báo, cảnh báo lũ lụt và tính lũ thiết kế làm cơ sở để áp dụng có hiệu quả các biện pháp phòng, chống lũ lụt miền Trung. Việc cảnh
báo ngập lụt được tiến hành bằng việc xây dựng hàng loạt bản đồ ngập lụt tương ứng với từng cấp mực nước tại một số trạm điển hình. Tuy nhiên nghiên cứu này chưa có lưu vực sông Lam.
3)- Đề tài “Nghiên cứu cơ sở khoa học cho các giải pháp tổng thể dự báo phòng chống lũ lụt ở miền Trung” mã số KC 08-12, 2004 do Viện Địa lý thực hiện [67].
Kết quả nghiên cứu đã đánh giá được các yếu tố, điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội miền Trung, trong đó có đánh giá phần sông Cả, còn sông La chưa được phân tích đánh giá chi tiết. Đề tài đã xây dựng bản đồ dự báo ngập lụt tỷ lệ nhỏ, xây dựng được chương trình dự báo lũ và ngập lụt, đề xuất giải pháp tổng thể phòng chống giảm thiểu lũ lụt.
4)- Dự án nghiên cứu “Hoàn nguyên lũ IX/1978 với hiện trạng sông Cả hiện nay”
do Trường Đại học Thủy lợi thực hiện (2003-2004) [1] đã phân tích nguyên nhân, đánh giá thiệt hại, hư hỏng các công trình, tính toán lại quá trình lũ năm 1978 với hiện trạng lưu vực hiện nay để có những đề xuất cho phòng, chống lũ sông Lam.
5)- Dự án “Quy hoạch thủy lợi sông Cả” do Viện Quy hoạch Thủy lợi thực hiện năm 2004 [66]. Đây là nghiên cứu mà kết quả đạt được cụ thể hơn so với các nghiên cứu đã có, quy hoạch này giải quyết được 3 nội dung lớn gồm: (i)- Quy hoạch phát triển nguồn nước trên dòng chính sông Cả; (ii)- Quy hoạch tưới cấp nước và (iii)- Quy hoạch tiêu thoát chống lũ và bảo đảm môi trường. Các giải pháp phòng, chống lũ được đề xuất là trồng rừng, bảo vệ rừng phòng hộ; dự báo lũ; công tác tổ chức, chỉ huy chống lụt bão; dự kiến khả năng chậm lũ, phân lũ; phương án đắp đê; đê kết hợp hồ chứa cắt lũ thượng nguồn. Tuy nhiên, cũng còn những nội dung chưa được đề cập giải quyết đối với lũ lớn lưu vực sông Lam như thiếu tổ hợp lũ theo nguồn nước lũ của các lưu vực, chưa có nghiên cứu sự ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến lũ lớn lưu vực sông; hay mới chỉ đề cập phân vùng chống lũ theo cấp đê chứ chưa xem xét tiêu chí và quản lý theo nguy cơ lũ lớn của từng vùng cụ thể.
6)- Nghiên cứu dự báo mưa, lũ trung hạn cho vận hành hệ thống hồ chứa phòng lũ- ứng dụng cho lưu vực sông Cả của Hoàng Thanh Tùng năm 2011 [57]. Nghiên cứu
này đã xây dựng cơ sở khoa học cho việc vận hành phối hợp các hồ chứa phòng lũ trên sông Cả; tích hợp được mô hình dự báo mưa, lũ với mô hình vận hành hệ thống hồ chứa tạo tiền đề cho việc vận hành phối hợp các hồ chứa phòng lũ trên lưu vực sông theo thời gian thực. Tuy nhiên đây mới chỉ là nghiên cứu ứng dụng bước đầu cho lưu vực sông Cả, chưa mở rộng cho sông La và hạ lưu sông Lam.
Quyết định số 78/2010/QĐ-UBND ngày 11/10/2010 của tỉnh Nghệ An “Phê duyệt điều chỉnh, bổ sung quy hoạch thủy lợi tỉnh Nghệ An đến năm 2020” đã nêu rõ về quy hoạch đê phòng lũ [63]:
a) Đê Tả Lam cấp III hiện tại: Nâng đê Tả Lam cấp III hiện nay thành đê cấp II, tần suất chống lũ từ 1,5% lên 1%. Tiếp tục kiên cố hoá mặt đê 45,9 km chưa được kiên cố, xử lý 753 m nền đê xung yếu chưa được xử lý, đắp cơ cho 12 km chưa có cơ đê.
b) Đê cấp IV Tả Lam hiện tại, đê Hữu Lam: Tu sửa, nâng cấp các tuyến đê cấp IV hiện tại, làm mới đê Bích Hào (Thanh Chương) có tổng chiều dài 81,3 km thành đê cấp III, đảm bảo chống lũ tần suất P=2%, từng bước xóa bỏ các vùng chậm lũ.
c) Đê nội đồng có 51 tuyến dài 439,4 km; cần nâng cấp, khép kín, xây dựng tràn sự cố để đảm bảo chống lũ hè thu tần suất 10%.
d) Đê biển và đê cửa sông: Đê biển có 9 tuyến dài 58,5 km; cần được nâng cấp 6 tuyến dài 34 km đảm bảo chống bão cấp 9, 10 triều cường tần suất 5%; Đê cửa sông có 17 tuyến dài 140,9 km; cần được nâng cấp 13 tuyến dài 122 km đảm bảo chống bão cấp 9, 10 triều cường tần suất 5%.
Tóm lại, nghiên cứu quản lý lũ lớn đã được nhiều nhà khoa học, các tổ chức, đơn vị nghiên cứu. Tuy nhiên đối với lưu vực sông Lam cần thiết đặt ra các nội dung sau:
- Cần nghiên cứu lũ lớn, nhất là đối với những trận lũ lớn, lũ lịch sử gần đây như lũ năm 2007, 2008, 2010 và 2011. Tiếp tục nghiên cứu tổ hợp lũ một cách đầy đủ giữa các sông làm cơ sở phân vùng nguy cơ lũ lớn để quản lý lũ lớn hiệu quả.
- Các sông nhánh có diện tích lưu vực nhỏ, chiều dài ngắn, độ dốc lớn, nhất là lưu vực sông La thường xuyên xảy ra lũ quét, lũ đặc biệt lớn, trong khi đó sông Cả
tuy lượng nước đóng góp cho sông Lam lớn hơn nhưng khả năng xuất hiện lũ quét ít hơn sông La. Vì thế công tác dự báo, cảnh báo lũ nhất là kéo dài thời gian dự kiến trong dự báo là rất cần thiết.
- Nghiên cứu các cơ sở khoa học và cập nhật thông tin số liệu là rất cần thiết cho việc đề xuất giải pháp quản lý lũ lớn theo hướng tổng hợp cho lưu vực sông Lam.
1.5. Những tồn tại trong nghiên cứu quản lý lũ lớn ở Việt Nam và hướng phát triển Quản lý lũ lớn ở Việt Nam thực sự chưa được nghiên cứu một cách hệ thống, trong khi đó quản lý lũ trên thế giới đã tiến tới “tiếp cận quản lý lũ tổng hợp”, đây là tiếp cận mới mang tính toàn diện trong quản lý lũ lớn.
Mô hình quản lý lũ lớn ở Việt Nam mới chỉ là ứng dụng bước đầu, chưa cho kết quả như mong muốn. Bên cạnh đó, mỗi một mô hình quản lý lũ lớn chỉ phù hợp với điều kiện cụ thể của từng lưu vực. Đối với những lưu vực sông lớn, do điều kiện khí hậu, địa hình và mặt đệm khác nhau và ngay cả điều kiện kinh tế, xã hội cũng khác nhau giữa các vùng. Vì thế việc quản lý lũ lớn của từng vùng cũng có những yêu cầu khác nhau.
Hiện nay công tác phòng, chống và quản lý lũ lớn đối với các lưu vực sông lớn ở miền Trung còn những tồn tại do nhiều nguyên nhân như:
- Thiếu nghiên cứu tổng thể, chi tiết và cập nhật đầy đủ các thông tin về lũ lớn từ tất cả các vùng trong lưu vực sông, nhất là những lưu vực sông lớn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các địa phương.
- Các nghiên cứu về quản lý lũ lớn mới dừng lại ở việc đáp ứng mục tiêu cụ thể, riêng lẻ nhằm đề xuất giải pháp phòng, tránh và quản lý lũ mà chưa hướng tới quản lý lũ tổng hợp trong quản lý tổng hợp tài nguyên nước theo lưu vực sông.
Hướng phát triển quản lý lũ lớn là tiếp cận theo quan điểm tổng hợp và hệ thống trên cơ sở các đặc điểm cụ thể của khu vực.
1.6. Hướng tiếp cận nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích và đánh giá trên đây, Luận án chọn hướng nghiên cứu với cách tiếp cận vừa có tính kế thừa vừa mang tính mới, sáng tạo và ứng dụng trong quản lý lũ lớn lưu vực sông Lam hiệu quả nhất (xem hình 1-2)
Hình 1-2: Sơ đồ tiếp cận nghiên cứu quản lý lũ lớn lưu vực sông Lam
Với cách tiếp cận này cho thấy, để nghiên cứu quản lý lũ lớn lưu vực sông Lam, luận án cần giải quyết các vấn đề sau:
- Phải đánh giá được nguyên nhân gây lũ lớn, từ đó nhận dạng và ước báo được khả năng xảy ra lũ lớn trên lưu vực sông.
- Phân vùng được mức độ nguy cơ lũ lớn trên lưu vực sông, đồng thời cũng phân vùng được khả năng bị ngập lụt ở hạ lưu để có giải pháp thích hợp cho quản lý.
- Lựa chọn, ứng dụng công cụ mô hình toán và các công nghệ tiên tiến phù hợp trong việc diễn toán lũ, dự báo lũ và đánh giá vai trò của các giải pháp phòng, chống lũ lớn từ đó có đề xuất các giải pháp quản lý lũ lớn cho lưu vực sông có tính khả thi.
QUẢN LÝ LŨ LỚN LÝU VỰC SÔNG LAM NHẬN DẠNG LŨ LỚN
- Đặc điểm lũ, chế độ lũ trên sông nhánh và sông chính
- Nhận dạng thời tiết
- Nhận dạng lũ lớn
- Ước báo lũ lớn xảy ra và diện ngập lụt
QUẢN LÝ LŨ LỚN LƯU VỰC SÔNG LAM LŨ LỚN XẢY RA
- Theo dõi dự báo - Báo động
- Di dân, bảo vệ dân ổn định sinh hoạt - Bảo vệ đê và bờ sông - An toàn hồ chứa
CÔNG CỤ TÍNH TOÁN VÀ DỰ BÁO
-Mô hình toán tính toán và dự báo
- Bản đồ nguy cơ lũ lớn - Bản đồ ngập lụt
SAU LŨ LỚN
- 4 tại chỗ
- Chế độ chính sách
- Cứu đói, vệ sinh, y tế
- Khắc phục sự cố
- Ổn định đời sống
- Vệ sinh môi trường
KẾT LUẬN CHƯƠNG I
Nghiên cứu quản lý lũ lớn các nước trên thế giới là khác nhau tùy thuộc vào đặc điểm lũ, điều kiện cụ thể của lưu vực và quốc gia. Ngay ở Việt Nam cũng có những phương châm quản lý lũ khác nhau cho các lưu vực cụ thể. Do vậy nhằm nâng cao hiệu quả trong quản lý lũ lớn cần tiếp cận quan điểm tổng hợp và hệ thống trên cơ sở các đặc điểm cụ thể của khu vực nghiên cứu.
Nghiên cứu lũ lớn lưu vực sông Lam cần đi sâu phân tích, đánh giá đầy đủ các nguyên nhân, hậu quả trên quan điểm phân tích tổng hợp và hệ thống giữa các yếu tố tự nhiên, môi trường và yếu tố kinh tế, xã hội, con người. Trên cơ sở đó nhận dạng và phân vùng được nguy cơ lũ lớn trên lưu vực làm cơ sở cho việc đề xuất các hoạt động quản lý lũ lớn trước khi lũ xảy ra như cảnh báo, dự báo lũ lớn hay đưa ra các đề xuất cụ thể cho từng vùng qui hoạch lũ, hình thức giải pháp phòng, chống lũ…
Đối với lưu vực sông Lam, các nghiên cứu trước đây đưa ra các giải pháp phòng, chống, kiểm soát lũ chủ yếu là nâng cao độ an toàn cho hệ thống đê hoặc đã có quy hoạch một số giải pháp quản lý lũ lớn, song chưa đầy đủ và cụ thể, ví dụ:
chưa đề cập giải pháp cải tạo lòng dẫn; quy hoạch sử dụng đất ra sao, quản lý lũ cụ thể cho từng vùng thế nào…Nói chung chưa có tính tổng hợp và phối hợp giữa các ngành, chưa lồng ghép quản lý lũ trong quản lý tài nguyên nước.
Để tiếp cận những vấn đề này, luận án sẽ đi sâu nghiên cứu các vấn đề cơ bản như nhân tố gây lũ lớn, các cơ sở khoa học và thực tiễn cho quản lý lũ lớn từ đó đề xuất các giải pháp quản lý lũ lớn một cách khả thi phù hợp với điều kiện của lưu vực sông Lam. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để xây dựng được một chương trình, một chiến lược tổng thể có tính khả thi để quản lý lũ lớn lưu vực sông Lam hiệu quả? Đó là nội dung chính của luận án sẽ được giải quyết cơ bản trong các chương tiếp theo.
CHƯƠNG II