T h ê'k ỷ 16 là cả m ộ t th ờ i k ỳ c h u y ể n m ìn h c ủ a cả v ù n g q u ầ n đ ả o I n đ ô n ê s ia từ n h ữ n g c ấ u trú c c h ín h trị, xã h ộ i v à v ă n h o á cô k iể u Ấ n Đ ộ đ ã tổ n tại cả n g h ìn n ă m s a n g m ộ t câu trúc m ớ i d o đ ạ o H ồ i đ e m tới v à c ũ n g là th ờ i k ỳ v ù n g q u ầ n đ ả o n à y m ở cử a v ớ i t h ế g i ớ i b ê n n g o à i. T h ê 'n h ư n g , cá i g iá m à các H ồ i q u ố c củ a v ù n g q u ầ n đ ả o p h ả i trả tr o n g t h ế k ỷ 16 c h o n h ữ n g m ô i q u a n h ệ v ớ i p h ư ơ n g T ây là cả m ộ t trăm n ă m c h iế n tran h v ớ i B ổ Đ à o N h a . M ặ c d ù c u ổ ì c ù n g n g ư ờ i B ổ đ ã p h ả i rút, n h ư n g th a y v à o đâ'y lại là n h ữ n g n g ư ờ i p h ư ơ n g T â y k h á c m ạ n h h ơ n và q u y ê t liệ t h ơ n tro n g v iệ c c h iê m I n đ ô n ê s ia là m th u ộ c đ ịa . Và, c ũ n g g ẩ n g iô n g n h ư ở m iề n n a m P h ilip p in , c u ộ c c h iế n c h ô n g th ự c d â n H à L an c ủ a n g ư ờ i I n đ ô n ê s ia k h ô n g c h i là c u ộ c đâ'u tran h g iả i p h ó n g d â n tộc, m à c ò n là c u ộ c c h iế n tô n g iá o g iữ a n h ữ n g tín đ ổ đ ạ o H ổ i v à n h ữ n g n g ư ờ i th ự c d â n m u ô n b ắ t h ọ p h ả i cải đ ạ o s a n g T h iê n C h ú a g iá o . Tất cả đ ã đ ư ợ c b ắ t đ ầ u v à o n g à y 23 th á n g Sáu n ă m 1596, k h i b ô n c h iế c th u y ề n H à Lan thả n e o ở v ịn h B an tam . Đ ư ợ c th ô n g b á o , đ o à n th u y ề n c ó n h iề u n g ư ờ i đ ó i k h á t và b ệ n h tật, s u lta n củ a B a n ta m c h o p h é p n g ư ờ i H à Lan đ ư ợ c v à o b ế n và m u a h ổ tiêu . L ú c đ ó , H ồ i vương B a n ta m đ â u b iế t trư ớ c đ ư ợ c , n h ữ n g n g ư ờ i m à ô n g đ ó n tiế p n iề m n ở
73
hôm đó, sau này, sẽ tiêu huỷ chinh lâu đài của ông và sẽ I thành chủ nhân không chỉ của Bantam mà còn của cả tor
vùng quần đảo Indonesia. c
Khi Van Hutman, người chi huy đoàn thuyền Hà Dc cho thuyền cập bến Bantam, thì người Bồ đã cô' thủ ở đ‘c rồi. Người Bổ tìm mọi cách phôi hợp với người Bantam đu\
người Hà Lan đi. Bantam đã huỷ hợp đồng với Hà Lan. lc trả đũa, các chiến thuyền Hà Lan bắn phá thành p h ố hồi rồi rút. Trên đường trở về, đoàn thuyền còn gặp nhi't trắc trở nữa ở vùng quần đảo Indonesia. Tuy không thàil công trong chuyến đi đầu tiên, nhưng những người c ô i giáo Canvanh Hà Lan vẫn bắt tay vào chuẩn bị cho chu)^
đi mạo hiểm lần thứ hai sang phương Đ ông. N gày 1-5-15^
một đoàn gồm 8 tàu lớn, do đô đốc Van N ech chỉ huy, đã p đường đi Indonesia. Lần này, khi người Hà Lan đến, til*
hình ở Bantam đã thay đổi theo chiều hướng có lợi cho l5 Lan: do bị xúc phạm, người Bantam đã đuổi người Bổ đi 'Ị
AA" -a LuÍ1 như những đồng m inh trong cuôc chi' 0 Uảo Nha. Thắng lợi lẩn thứ hai này đã kích thí' những người Hà Lan đi tiếp sang Indonesia.
Van Nech cùng bốn chiếc thuyền chở đầy hổ tiêu trở \ Hà Lan, bốn chiếc thuyền còn lại đi tiếp đến vùng đảo huy*
thoại và giàu có Molucca. Sau gần ba tháng, kể từ ngày 1 Bantam, ngày 5-3-1599, bốn chiếc thuyền Hà Lan đã cập h ở vịnh Hitu của đảo Ambon. Tại đây, người Hà Lan cũnễ ^ gặp may. Năm 1600, người Tây Ban Nha cử quân đi Moluc để ngăn việc buôn bán của người Hà Lan ở đây, nhưng đo.
quân bị bão đánh tan. Năm 1603, người Bổ Đào Nha tân CÔ!
Ternate, nhưng bị thất bại. Thế là, từ đẩu th ế kỷ 17 khôi còn đối thủ ngăn bước tiến của người Hà Lan vào vùng qu đảo Indonesia.
N ă m 160 2 , C ô n g ty Đ ô n g Ấ n c ủ a H à L a n ra đ ờ i, v à n g ư ờ i g ư ờ i đ iề u h à n h c ô n g ty n à y ở I n d o n e s ia là C o e n , m ộ t n g ư ờ i 3ng g iá o C a n v a n h H à L a n m ẫ u m ự c . K h i trở th à n h tổ n g g iá m ô'c C ô n g ty, C o e n đ ã đ ặ t n h à th ờ C a n v a n h v à cá c th ầ y tu ở ả v ù n g q u ầ n đ ả o d ư ớ i u y q u y ề n c ủ a m ìn h v à tự c h o m in h ư ợ c T h ư ợ n g đ ế tra o c h o s ứ m ệ n h lin h t h iê n g ở I n d o n e s ia , ì t h ế ô n g ta m ớ i c o i n g ư ờ i p h ư o n g Đ ô n g là n h ữ n g k ẻ k h ô n g 5 n iề m tin , là k ẻ th ù c ủ a T h iê n C h ú a g iá o , c ủ a T h ư ợ n g đ ế , à, n h ư v ậy, là k ẻ th ù c ủ a n g ư ờ i H à L an . T ư t ư ở n g đ ó là m ụ c
íc h h à n h đ ộ n g c ủ a C o e n v à C ô n g ty Đ ô n g Ấ n c ủ a ô n g ta ờ iđ ô n ê s ia tr o n g s u ổ t h ơ n b a tră m n ă m . T r o n g k h i đ ó th ì n g ư ờ i a đ ô n ê s ia th ì lạ i m ớ i c ả i g iá o s a n g m ộ t tô n g iá o m ó i - H ổ i g iá o . rà, n h ư n g ư ờ i H à L an , n g ư ờ i I n d o n e s ia c ũ n g tin t ư ở n g c h ắ c h ắ n r ằ n g m ìn h là d u y nhâ't đ ú n g , tô n g iá o c ủ a m ìn h là d u y h ấ t đ ú n g v à c h ín h m ìn h đ ã đ ư ợ c T h ư ợ n g đ ế b a n c h o s ứ m ệ n h h iế n đ â u c h ố n g lại n h ữ n g k ể v ô đ ạ o . K ế t q u ả là, n h ư đ ã đ ư ợ c ăp đ ặ t c h o v ở d iê n m ộ t b i k ịc h H y L ạ p m à ở đ ó m ỗ i n h â n v ậ t
ể u p h ả i đ i đ ế n tậ n c ù n g n h â n c á c h c ủ a m ìn h . V à, h à n g n g h ìn ù n đ ả o m à u x a n h n g ọ c b íc h đ ã c h ô n g lạ i q u y ế t liệ t và đ ế n tận ù n g v ớ i n h ữ n g n g ư ờ i d a tr ắ n g " v ô đ ạ o " th è m k h á t s ự g ià u ó , từ c h â u  u tới trên n h ữ n g c o n th u y ê n b u ồ m lớ n . H à n g lo ạ t h ữ n g c u ộ c c h iế n d à i, n g ắ n k h á c n h a u liê n tụ c d iễ n ra b ắ t đ ầ u
> các đ ả o M o lu c c a , rồi la n tớ i Java v à cá c đ ả o k h á c , b iê n n h ữ n g lòn đ ả o x a n h th â m đ ỏ m á u c ủ a cả h a i p h ía .
S a u h à n g lo ạ t n h ữ n g c u ộ c c h iê n đ ẫ m m á u ở B an d a, Malacca, A m b o n , M a c a sa , c á c đ ả o k h á c ở M o lu c c a ..., đ ê n
;iữa t h ế k ỷ 17, n g ư ờ i H à L an đ ã tạ m là m c h ủ đ ư ợ c M o lu cc a 'à M a la cca , và b ắt đ ầ u b à n h tr ư ớ n g th ê 'lự c c ủ a m in h ờ Java, -ợi d ụ n g n h ữ n g m â u th u ẫ n tr o n g n ộ i b ộ cá c H ổ i q u ố c ở Java, lu ân đ ộ i H à L an đ ã lần lư ợ t đ á n h b ạ i từ n g H ổ i v ư ơ n g m ộ t.
: u ố i c ù n g , v à o n g à y 2 5 -1 2 -1 6 7 9 , v ị s u lta n h ù n g m ạ n h n h ấ t ớ ava là T run ajaya đ ã p h ả i đ ầ u h à n g n g ư ờ i H à Lan. M ặc d a u
vậy Sultan Amangcurat 2 của Mataram vẫn tiếp tục chiến đá ỉ
chong quân Hà Lan trong nhiều năm nữa, và, chi bị đánh b ; sau một loạt trận đánh năm 1707. Thê' nhung, người Hà L 1 vẫn chi kiểm soát được một phần đất rất nhỏ ở Java.
Khi đã rảnh tay ở phía đông, người Hà Lan bắt đầu cuí chinh phục các hòn đảo lớn phía tây Inđônêsia là Sumatra' 1 Calimantan. Đến thế kỷ 18, ở Sumatra, Ache vẫn cồn là H1 1 quốc hùng mạnh, ngoài ra, các H ổi quốc độc lập khác ở $ 1 cũng là những lực lượng đáng kể. Thế nhưng, người Hà b3 ■ chưa thể tiến về phía tây ngay được vì phải đối phó với tifl 1 hình bất ổn ò Java. Sau bao nhiêu cuộc chiến, m ãi đến n®
1753, quân đội Hà Lan mới đánh tan được lực lượng của H1 1 vương Bantam và lập được một vị Sultan bù nhìn.
Tất cả những cưộc chiến tranh liên m iên kéo dài tới h trăm năm không chỉ tàn phá quần đảo Inđônêsia, mà cò’n 1^
cho Công ty Đông Ấn của Hà Lan suy yếu nhiều. Rồi thì, ^ Lan cũng đã không còn đươc hùng mạnh như trước nữa. Trưc b”’’ 1 , ii Lioe neu)’ cơ vỡ nợ, ngày 31-12-1799, Chí11 ' '’•* ‘ ouộc phải đóng cửa Công ty Đ ông Ấn. Tuy pb' châm dứt Sự tồn tại của mình, trong suốt hai thế kỷ, C ô n g 1 Đông An đã hoạt động như một quốc gia có chủ quyền riê*1 ờ Inđônêsia và đã đặt xong nền móng cho một khu vực thui’
địa lớn cùa Hà Lan. Thế nhưng, Công ty này đã không ma'1 lại được gì cho Inđônêsia, ngoài chết chóc và tàn phá.
Đến lúc Công ty Đông Ấn chấm dứt sự tổn tại của mir1’
thì ở Inđônêsia, người Hà Lan đã nắm được các đảo Jav;
Palembang, Banjamasin, Macasa, Menado và Ternate; tron, khi đó thì bờ tây Sumatra, Ambon và Banda lại trờ thành thuộ địa của Anh từ năm 1795. Và, vào năm 1800, người Anh bí đầu tấn công Hà Lan để giành thuộc địa ở Inđônêsia. Đ ến cui năm 1811, người Anh đã chiếm được hầu hết các vị trí cú
Ig ư ờ i H à L an ở I n d o n e s ia . T iế p sa u đây, đ ế n th á n g Tám n ă m .814, A n h v à H à L an đ ã k ý m ộ t h iệ p ư ớ c, m à th e o đây, A n h trả ại I n d o n e s ia c h o H à L an, đ ể đ ổ i lại, H à L an p h ả i n h ư ờ n g c h o
\ n h M a la c c a và các c ơ s ở c ủ a m ìn h ở Ấ n Đ ộ .
Trở lạ i I n d o n e s ia , n g ư ờ i H à L an đ ã v ấ p p h ả i s ự k h á n g cự n ạ n h m ẽ , liê n tụ c v à ở k h ắ p m ọ i n ơ i củ a các H ổ i v ư ơ n g . M ộ t ro n g n h ữ n g c u ộ c c h ô n g trả lớ n đ ầ u tiê n m à n g ư ờ i H à Lan
>hải đ ư ơ n g đ ầ u là c ủ a s u lta n B a d a ru d in . C h ỉ sa u k hi đ iề u m ộ t ự c lư ợ n g m ạ n h đ ế n tẩ n c ô n g , th á n g 5-1821, n g ư ờ i H à Lan n ớ i b ắt đ ư ợ c s u lta n B a d a r u d in v à k h u â t p h ụ c đ ư ợ c H ổ i q u ổ c 3a le m b a n g . S a u c h iế n th ắ n g đ ó , lợ i d ụ n g n h ữ n g c u ộ c đ ụ n g ỉộ g iữ a n h ữ n g n g ư ờ i H ổ i g iá o v ớ i n h a u , n g ư ờ i H à Lan tiến /ào m iề n tr u n g S u m a tra . T h ế n h ư n g , v à o n ă m 1824, n g ư ờ i H à .a n p h ả i r ú t m ộ t p h ầ n lớ n lự c lư ợ n g ở đ â y v ề Java đ ể c h ô n g ại c u ộ c n ổ i d ậ y c ủ a h o à n g tử D ip a n e g a r a . S u ố t từ n ă m 1825 ỉê h 1830, n g h ĩa q u â n c ủ a D ip a n e g a r a đ ã g â y c h o n g ư ờ i H à -an n h iề u th iệ t h ạ i n ặ n g n ề . C h i s a u k h i D ip a n e g a r a b ị n g ư ờ i Tà L an b ắ t m ộ t c á c h h è n h ạ tại c u ộ c th ư ơ n g th u y ế t n g à y 28-3- L830, c u ộ c k h ở i n g h ĩa m ớ i n h a n h c h ó n g tan v ỡ .
C ủ n g CỐ x o n g ở Java, từ n ă m 1830, n g ư ờ i H à L an b ắ t đ ầ u -tướng đ ế n S u m a tra . T h ế n h ư n g , k h i v ừ a tiế n sâ u v à o tcây ỉu m a tra , n g ư ờ i H à L an đ ã b ị tô n th ấ t n ặ n g n ề trư ớ c s ự tan :ông c ủ a lự c lư ợ n g H ồ i g iá o P a d ri (b ạ ch y ). M ã i đ ê h năm 1837, Ig ư ờ i H à L an, s a u h ơ n h a i n ă m v â y h ã m , m ớ i h ạ đ u ụ c (h à n h /à bắt đ ư ợ c th ủ lĩn h c ủ a lự c lư ợ n g P adri. Sau th ắ n g lợi này, Ịu ân đ ộ i H à L an tiê n h à n h m ộ t lo ạ t c u ộ c h à n h q u â n xâm lư ợ c
? S u m a tra v à C a lim a n ta n . Đ ế n đ â u n g ư ờ i H à Lan c ũ n g vâ'p :>hải s ự k h á n g c ự c ủ a n g ư ờ i I n d o n e s ia . T h ế n h ư n g , d o k h ô n g 3hô'i h ợ p đ ư ợ c v ớ i n h a u , cá c c u ộ c n ổ i d ậ y lẻ tẻ đ ó đ ề u bị q u â n lộ i H à L an d ậ p tắt. N h ư vậy, c h o đ ế n c u ô ì t h ế k ỷ 19, d u y n h â t :hỉ c ò n H ổ i quổic A c h e h ù n g m ạ n h ở I n d o n e sia là ch ư a bị b iê n h à n h th u ộ c đ ịa c ủ a H à L an.
Không để người Ache có thời gian củng c ố lực lượng ' hoạt động ngoại giao tìm sự giúp đỡ quôc tế, ngày 26-3-18"
viên toàn quyền Hà Lan ở Indonesia tuyên chiến vớ i Acl Trong chiến dịch đầu tiên, được tiến hành vào tháng Tư nà đó, quân Hà Lan bị đánh bật khỏi Ache. Tháng 11 cùng nài ' người Hà Lan mở tiếp chiến dịch thứ hai, lớn hon, đánh V,
Ache. Quân Hà Lan vây hãm hoàng cung Ache, nhưng VI ' Ache đã chạy thoát. Tuy bị tổn thất nặng, từ khi v ị tân vưcn trẻ lên ngôi năm 1885, người Ache lại giương cao ngọn ‘ perang sabil (thánh chiến) chống lại các kẻ kafi (tà đạo) ngu Hà Lan. Một loạt những thủ lĩnh Ache như Teucu Um a và ' ông là Chut Ngia Din - những vị tướng huyền thoại- đã th bùng lên ngọn lửa chiến tranh khiến quân Hà Lan nhiều phi khôn đốn, Thê nhưng, vào năm 1899, Teucu Uma bị quân 1 Lan mai phục và đã hy sinh. Từ đây cuộc chiến của ngu Ache yếu dần. Và, đến năm 1913, thì cuộc chiên tranh Ad mới châm dứt với sự toàn thắng của người Hà Lan.
o . Ị1 men / u-80 thếkỷ 19, quân đội Hà Lan trie . m mùng chiên dịch quân sự lớn vào Calimant' và lam chủ được phần lớn hòn đảo khổng lồ này. Sau đó, năi 1894, ngươi Hà Lan chiếm luôn cả Lomboc. Sang những nài đâu the ky 20, quân đội Hà Lan tiếp tục đánh chiếm not nhũr vùng đầt còn lại của Indonesia. Từ năm 1901 đến năm 190 người Hà Lan hoàn toàn chinh phục được Hổi quô’c Jam!
và các vùng của người Batac ờ Sumatra. Trong những năi từ 1902 đên 1907, quân đội Hà Lan chiếm xong miền trun Calimantan và dập tắt cuộc nổi dậy của Hổi quốc BanjamasÍ!
Từ năm 1904 đêh năm 1908, Hà Lan chiếm xong các tiểu qui Gova và Bone còn lại ờ Sulavesi.
Thê là, cho đến hết thập niên đẩu của thế kỷ 20, toàn l' các Hồi quốc và các hòn đảo lớn nhỏ trong vùng quần đà Indonesia với diện tích 1,9 triệu km2 (lớn gâp 60 lần diện tíc
la H à L an) và v ớ i sô' d â n (th e o đ iề u tra n ă m 1905) 37,7 triệu 5UỜĨ (gâ'p h o n 6 lầ n d â n s ố H à Lan) đ ã trở th à n h th u ộ c đ ịa la H à Lan. M ặ c d ầ u các tiể u q u ổ c H ổ i g iá o k h ô n g còn , n h ư n g ỊO H ổ i v â n c ò n là tô n g iá o c h ín h củ a tu y ệ t đ ại đ a sô' n g ư ờ i ìn I n đ ô n ê s ia . V ì vậy, s a n g th ờ i k ỳ h iệ n đ ại, n g ọ n cờ H ồ i g iá o ìn c ó n h ữ n g v a i trò c h ín h trị q u a n trọ n g tro n g c u ộ c đ âu tranh ải p h ó n g d â n tộ c v à tro n g c ô n g c u ộ c x â y d ự n g đ ấ t n ư ớ c củ a iô'c đ ả o lớ n nhâ't h à n h tin h I n đ ô n ê sia . M ặc d ầ u , v ề h ìn h thức, IC H ồ i quổíc lớ n n h ỏ trên v ù n g q u ầ n đ ả o In đ ô n ê sia đ ã bị thự c ằn H à L an x o á s ổ trên b ả n đồ; thê' n h ư n g , n h ữ n g ý tư ở n g iuô'n k h ô i p h ụ c lại n h ữ n g á n h h à o q u a n g v a n g b ó n g m ộ t thời i n h ữ n g lú c, n h ữ n g n ơ i lại b ù n g lên , k h iê n n g ư ờ i H à Lan in g n h ư cá c c h ín h p h ủ I n đ ô n ê s ia đ ộ c lậ p sa u n à y p h ả i m ệt lỏi tro n g v iệ c g iả i q u y ế t n h ữ n g x u h ư ớ n g ly tâm đ ó 1.
*
* *
. Cộng đồng Malay Muslim - từ những Hổi quốc đến thuộc ịa của Anh
T rước h ết, p h ả i n ó i rằn g, n h ữ n g th u ậ t n g ữ "M alay" và Vlalay M u slim " đ ư ợ c s ử d ụ n g n h ư n h ữ n g từ đ ổ n g n g h ĩa f k h i n h ữ n g n g ư ờ i M a la y (n g ư ờ i V iệ t th ư ờ n g g ọ i là n g ư ờ i [a lay sia h a y n g ư ờ i M ã) ả M a la y a (M a la y sia ) đ ã trả th à n h các [u slim v à c ó sô' lư ợ n g đ ô n g h ơ n các n h ó m tộc n g ư ờ i H ổ i g iá o hác có n g u ồ n g ố c Ấ n Đ ộ , A rab ia và Java.
Về lịch sử Inđônêsia thời kỳ trở thành thuộc địa của Hà Lan đã được nhiều công trình nghiên cứu của nhiều nhà khoa học để cập tới. Có thể tham khảo: Hall. D. G. H istory o f South-East Asia, London, 1964;
Viện D ông phương học (Viện hàn lâm khoa học Liên Xô củ), Inđônêsia, Nxb. Khoa học, Matscơva, 1983, (chữ Nga); Ngô Vãn Doanh, Inđônêsia, những chặng đường lịch sử, Nxb. Chính trị Q uốc gia, Hà Nội, 1995.
Người Malaysia ở Malaysia đã theo đạo H ồi từ th ế kỷ 1 Việc cai giáo đó bắt đầu tại vương quốc Malacca sau khi quốc vương Hindu giáo là Paramesvara trở thành Muslii Từ đấy, rất nhanh chóng, đạo Hổi thâm nhập m ạnh và si vào các tầng lớp xã hội khác nhau của ngưòi Mã. Cho đi
lúc Paramesvara mất vào năm 1414, "đã có nhiều cộng đổi buôn bán người Muslim trong thành phô". Và, "tơicuôi thê ỉ 15, Malacca đã trở thành một trung tâm H ồi giáo cho cả kf vực"1. Sở dĩ Malacca có một vai trò râ't quan trọng trong vi' truyền bá đạo Hồi tới các nhà nước khác ở bán đảo Malays và vùng quẩn đảo Malay là vì các nưóc đó đều nằm troi vòng ảnh hưởng về chính trị và văn hoá của Malacca troi quãng thời gian từ 1400 đêh 1511. Các sử liệu cho biết, "tì năm 1500, Malacca cai trị toàn bộ phẩn dưới của bán đảo,1 Kedah và Patani đến quần đảo Lingga."2
Malacca cai quản những vùng đâ't trước đây thuộc lãf thổ của vương quốc Srivijaya mà thủ đô của vương quốc fl‘
lúc đ ẩ u n 1 ■ ~ Qcio Sumatra. Srivijaya đã "kiểm s°
-v.uíaya, ít nhất tói Kedah ở phía bắc (bênl tây) và tới Ligor (bên bờ đông)"3. N h ò có vị trí địa lý thu‘
lợi như vậy, trong suốt thế kỷ 15, Malacca đã phát toả ru văn hoá Malay đến các cư dân ở trong và ngoài Malacca. V.’
học, kiêu nhà nưóc, âm nhạc, múa, y phục, các trò chơi và thể thơ pantun của Malay đã được truyền bá rộng rãi troi khu vực4.
1. N o r t o n G in s b u r g v a C h e s te r R R o b e r t s , Malaysia ( S e a tt le : U n iv e r * o f W a s h in g t o n P r e ss, 1958), tr. 25; J o h n G u l l ic k , Malaysia: Econor expension and national unity ( L o n d o n : E r n e s t Benn,1981), tr. 14-15.
2. G in s b u r g va R o b e r t, Malaysia, s d d . tr .2 6 . 3. G in s b u r g v à R o b e r t, Malaysia, s d d . tr.2 6 .
4. H o r a c e S to n e , brovn Malacca to Malaysia 1400-1965 ( L o n d o f l d ^ l tr, 14.
M ặ c d ầ u cá c th ị q u ố c b ắ c S u m a tra n h ư P asai, P e d ir và 5e r la k đ ã tiế p n h ậ n đ ạ o H ổ i tr o n g suô't cả t h ế k ỷ 14 th ô n g jua ả n h h ư ở n g c ủ a n h ữ n g th ư ơ n g n h â n H ồ i g iá o đ ế n từ Â n ) ộ , B a T ư ..., n h ư n g n h ữ n g n g ư ờ i M a la c c a lại là n h ữ n g n g ư ờ i r u y ề n bá H ồ i g iá o m ạ n h h ơ n , r ộ n g h ơ n s â u , h ơ n v à th à n h :ông h ơ n tr o n g t h ế k ỷ 15, đ ế n n ỗ i, tù đ ó trở đ i, n g ư ờ i ta lu ô n lổ n g nhâ't n g ư ờ i M u s lim v à n g ư ờ i M a la y s ia là m ộ t. T rong iế n g M a la y s ia , th u ậ t n g ữ " M a su k M e la y u " đ ã đ ư ợ c s ử d ụ n g ừ lâ u đ ể c h ỉ n h ữ n g n g ư ờ i k h ô n g p h ả i là n g ư ờ i M a la y sia th e o lạ o H ổ i. T h u ậ t n g ữ n à y c ó n g u ồ n g ố c từ th ờ i M a la cca , v ề v ai rò to lớ n c ủ a n g ư ờ i M a la y s ia đ ô i v ớ i s ự p h á t triển c ủ a đ ạ o H ổ i r o n g k h u v ự c , các n h à k h o a h ọ c c ó n h ữ n g đ á n h g iá k h á th ô n g rhâ't. H ọ c g iả A n d a y a c h o r ằ n g , d ù H ồ i g iá o đ ã đ ư ợ c n g ư ờ i ỉu m a tra — P a sa i tiế p n h ậ n s ớ m h ơ n , n h ư n g tô n g iá o m ớ i n à y
;ắn b ó c h ặ t c h ẽ v ớ i xã h ộ i M a la y ở M a la c c a đ ế n n ỗ i a i đ ấ y trở h à n h M o s le m (tứ c M u s lim ) thì đ ư ợ c g ọ i là Mnsuk M elayu1.
l ò n n h à n g h iê n c ứ u A b d u l M a u lu d Y u so f thì viết: " H ổ i g iá o à y ế u t ố v ă n h o á c h ín h đ ể n h ậ n b iế t n g ư ờ i M a la y s ia " 2.
T h ế n h ư n g , từ đ ầ u thê' k ỷ 16, tại M a la c c a n ó i r iê n g và d a la y a n ó i c h u n g , n h ữ n g n g ư ờ i M u s lim đ ã b ắ t đ ẩ u p h ả i c h ạ m rán v ớ i n g ư ờ i p h ư ơ n g Tây. N g ư ờ i B ổ Đ à o N h a đ ế n M a la y s ia 'ớ i cả h a i m ụ c đ íc h b u ô n b á n v à tô n g iá o . N h ư m ộ t n h à n g h iê n :ứu đ ã n h ậ n xét: " N g ư ờ i B ổ đ ế n v ù n g Ấ n Đ ộ d ư ơ n g n h ư th ữ n g th ư ơ n g n h â n m u ô n p h á v ỡ đ ộ c q u y ề n c ủ a n g ư ờ i A rập ro n g v iệ c b u ô n b á n h ư ơ n g liệ u , và n h ư n h ữ n g n g ư ờ i T h iê n Ih ú a g iá o m ộ đ ạ o c ó n g h ĩa v ụ tr u y ề n đ ạ o " 3. Đ ể th ự c h iệ n th ữ n g th a m v ọ n g trên , lự c lư ợ n g h ả i q u â n B ổ Đ à o N h a đ ã
Andaya, A history o f M alaysia (L ondon, 1986), tr.55.
Abdul M aulud Yusof, “Religious institutions an d practices o f a M alay C om m u n ity in transision,” Akadem ika, so 10, 1977, tr. 52.
Ginsburg và Roberts, M alaysia, sdd, tr. 27.
chiếm Goa ỏ Ấn Độ vào năm 1510, và chiếm Malacca vào năi 1511. Sultan Mahmud Shah, vị thủ lĩnh người Mã-Muslii cuối cùng của Malacca chạy đến Bentan ở quần đảo Ria' Lingga. Đến năm 1526, người Bổ tiêu huỷ Bentan, MahmO Shah buộc phải đến Kampar ở Sumatra và chết tại đó. Con tff ông, sultan Alauddin Riayat Shah, người cưới em gái của ử lĩnh Pahang làm vợ, đã tự mình lập ra vương quổic Johore sông Johore vào năn 1530. Alauddin và những người k ế vị ôí đã nhiều lần thất bại trước quân Bồ Đào Nha trong những1 s ' gắng tái chiếm Malacca. Như vậy là, trong suốt 100 năm (153' N 1641), tại khu vực này, đã diễn ra những cuộc chiến ác liệt gió ba thế lực: Bổ Đào Nha, Ache và Johore. Trong suốt thời giJ I' người Bô' Đào Nha đô hộ, đạo Thiên Chúa được truyền * 1 tại Malacca. Cha Francis Xavier là nhà thuyết giáo quan trọ*1 ^ nhât ở Malacca. Ông còn dùng Malacca như là cơ sờ cho co'1 ^ việc truyền giáo của ông tại Trung Quốc. Mặc dầu vậy, Thi^;
Chúa giáo vẫn không gây được tác động lớn đôi với người ^ Vì thế. kh’ ' T ; ,‘uu vào tay người Hà Lan năm 641, nhữ11 ^
h ! o ¡->0 Nao Nha ở bán đảo Malaya châm dứt $ ^ nliư hoàn toàn, cho dù cho đến tận hôm nay ở Malacca vẫn '
có những gia đình nói tiếng Bồ. '
Người Hà Lan đã sử dụng Malacca để phục vụ cho nhữ11 1 công việc buôn bán với bán đảo Malaya và Sumatra cũng lấy nơi đó làm tiền đổn về mặt hành chính ở vùng Eo bte - Malacca để củng cố độc quyền của mình. Chính sách ây ^ đem đến cho Hà Lan nhiều lợi nhuận cũng như kẻ thù. N gte Hà Lan ở Malacca phải đối đầu với ba nhóm địch thủ: nhữ(!
người Mã Muslim, những người Bugi và Công ty Đ ông ^ của Anh. Người Bugi cũng là những người Hổi giáo; họ Malaya từ các hòn đảo Celebes từ sau khi Hà Lan thiết te' được quyền cai trị ở đó. Những ảnh hường của họ ờ Mate) rất lớn trong suốt cả thếkỷ 18. Không phải ngẫu nhiên mà "tte
Ap. * ĩ ã 0
r 18 t h ư ờ n g đ ư ợ c g ọ i là " th ò i k ỳ B u g i" c ủ a lịc h s ử M a la y " . 3n cá c v ị q u a n c a i trị H à L a n ả M a la c c a th ì k h ô n g n g ừ n g
;u y ề n r ủ a n h ữ n g n g ư ờ i B u g i v ì đ ã là m s u y y ế u c ô n g v iệ c lò n b á n c ủ a h ọ .
C á c tài liệ u lịc h s ử c h o th ây, lịc h s ử M a la y a tro n g suo't ê 'k ỷ 18 là lịc h s ử h o ạ t đ ộ n g m ạ n h m ẽ c ủ a n g ư ờ i B u g i. Thê' lư n g , tr ư ớ c đ â y , t r o n g thê' k ỷ 17, n g ư ờ i B u g i là n h ữ n g cư ìn t h ô n g trị ở k h u v ự c S e le b e s , v à , lầ n đ ầ u tiê n h ọ đ ư ợ c lịch X b iế t đ ế n là n h ữ n g n g ư ờ i lín h đ á n h t h u ê c h o n g ư ờ i H à Lan.
g ư ờ i B u g i là n h ữ n g n g ư ờ i đ i b iể n v à đ ư ợ c c o i là m ộ t tro n g h ữ n g tộ c n g ư ờ i tiế n b ộ nha't th ờ i b â y g iờ ở v ù n g q u ầ n đ ả o iđ ô n ê s ia . H ọ g iú p q u â n H à L a n đ á n h M a c a ssa n ă m 1666- 367, v à đ ã n h iề u lầ n c ù n g n g ư ò i H à L a n x â m lư ợ c M a ta ra m . hê' rồ i, s a u h iệ p ư ớ c B o n g a is n ă m 1 667, m ộ t h iệ p ư ớ c c h â m ứ t n ề n đ ộ c lậ p c ủ a M a c a s s a v à s ự s u y tà n c ủ a M o lu c c a , th ì g ư ờ i B u g i b u ộ c p h ả i đ i la n g t h a n g k h ắ p n o i. C ác đ o à n t h u y ề n Lrớp b iể n c ủ a h ọ d i c h u y ể n k h ắ p tr o n g v ù n g q u ầ n đ ả o . Đ ế n ầu n ă m 1 6 81, h ọ đ ã c ó c á c k h u đ ịn h c ư lớ n ở cử a s ô n g K la n g à S e la n g o r . N ă m 1 7 2 2 , D a in g P a ran i, m ộ t tr o n g n ă m n g ư ờ i n h e m n ổ i t iế n g r ò i S e le b e s đ i tìm v ậ n m a y ở B o rn eo , q u ầ n Lẳo R ia u v à b á n đ ả o M a la y s ia , đ ã th iế t lậ p đ ư ợ c u y lự c củ a ig ư ò i B u g i ở J o h o r e . T ừ th ờ i đ iể m n à y trở đi, R iau đ ã trở h à n h tr u n g tâ m ả n h h ư ở n g c ủ a n g ư ờ i B u g i tới các quo'c g ia ản x u ấ t th iế c K e d a h v à P erak . D o c ó c u ộ c tra n h g ià n h n g ô i
>áu ở K e d a h , n g ư ờ i B u g i đ ư ợ c m ộ t tiể u v ư ơ n g n h ờ g iú p đ ỡ . ) a in g P a ra n i đ ã c ư ó i e m g á i c ủ a v ị tiể u v ư ơ n g n à y và n h ậ n lư ợ c m ộ t k h o ả n tiề n k h á lớ n . N ă m 1724, Raja K ech il củ a ỉiak, n g ư ờ i trư ớ c đ â y b ị n g ư ờ i B u g i đ á n h đ u ổ i k h ỏ i R iau, đ ã le m q u â n đ ế n đ á n h n g ư ờ i B u g i ở K ed a h . T ron g suo't h a i n ă m :hiê'n đ â u , d ù D a in g P a ra n i c ó b ị g iế t, cuo'i c ù n g , n g ư ờ i B u g i :ũ n g đ u ổ i đ ư ợ c K e c h il v ề S iak . S a u đ ó c u ộ c c h iế n la n s a n g Derak v à S e la n g o r . D a in g M e r e w a h , e m trai củ a D a in g Parani,
phó vương của Riau, đã xâm lược Perak. Cho đến những năt c 1740 các cuộc chiến tranh xâm lược liên tiếp đã đưa ngừ ^ Bugi trở thành những người thống trị ở Malaya và là lí ^ lượng khiến người Hà Lan ờ đây phải e ngại. 1 Sau một thời gian hoạt động gây cơ sở, đến giữa thếl t 18, thì cuộc chiến công khai giữa người Hà Lan và người BuỊ Ị thực sự nổ ra. Năm 1756, người Bugi tân công Malacca. Đá - lại, người Hà Lan cùng quân của Trenganu tân công căn cứ à ĩ người Bugi ở Linggi. Chiến sự ở cả hai nơi đều diên ra quy1 ] liệt. Thế nhưng, cuối cùng, người Bugi đã bị đánh bại. Và ngã ' 1-1-1758, ba nhà lãnh đạo người Bugi là Daing Kemboja ơ*
Linggi, Raja Tua của Klang và Raja Adil của Rembau đã pW ký một hoà ước với Hà Lan. Chỉ đến những năm 70 của thếK 18, với những hoạt động ngoại giao và quân sự tài ba của M Haji, thì lực lượng của người Bugi mới được phục hổi và mạ1*
lên. Trong suốt một thời gian dài, Haji duy trì được quan hữu hảo với người Hà Lan. Thế nhưng, đến năm 1782, đã nổ ra tra->’- " ( ^ dLU.oi Bugi lại bắt đầu tân công các'
y L 'id Lan o eo biển Malacca. Năm 1783, người $ Lan âm mưu chiếm Riau, nhung không thành. Đáp lại, Haji*1 chức lực lượng tân công Malacca. Tuy phải dổíc toàn lực cl*
cuộc chiến tranh lần thứ tư vói Anh, người Hà Lan vẫn gi được Malacca. Và, tháng 6-1784, một hạm đội gồm sáu ch*f tàu do van Braam chỉ huy, được phái từ Hà Lan sang, đã $ công tiêu diệt hoàn toàn lực lượng bao vây Malacca của ngd°
Bugi và giết chết Raja Haji. Trên đà thắng lợi, tháng 8 nã1*
ấy, van Braam đánh đuổi được người Bugi ra khỏi Selang0' Tiếp đó, vào tháng 10, ông ta đuổi người Bugi ra khỏi Ri‘11' Thê nhung, ngưòi Bugi vẫn còn tiếp tục cuộc chiến của chống lại người Hà Lan. Năm 1785, tiểu vương của Selang0 người Bugi là Ibrahim quay trở lại, buộc người Hà Lan phải rú về Malacca. Sau đó, người Hà Lan phản công, và, sau một năn
l ố n g c ự , I b r a h im p h ả i th ừ a n h ậ n q u y ề n lự c c ủ a n g ư ờ i H à an . T iế p đâ'y, d o v iệ c n g ư ờ i H à L a n c h iế m R ia u , tiể u v ư ơ n g la h m u h p h ả i tim đ ế n s ự g iú p đ ỡ c ủ a n g ư ờ i Ila n u n ở B o r n e o , h á n g 5 -1 7 8 7 , h ọ tiế n đ á n h cả n g ư ờ i H à L an lẫ n tiể u v ư ơ n g và ác tù tr ư ở n g M a la y s ia . V ị tiể u v ư ơ n g c ủ a R iau c h ạ y trôn và im s ự g i ú p đ ỡ c ủ a cả n g ư ờ i n ư ớ c n g o à i v à các tiể u v ư ơ n g k h ác ro n g v ù n g . K ết q u ả là, m ộ t liê n m in h đ ã đ ư ợ c th à n h lậ p , g ổ m T e n g g a n u , K e d a h , R e m b a u , S ia k , s o lo k , L in g g a , In d ragiri, ìia n ta n v à J o h o r e . L iê n m in h n à y đ ã tu y ê n bô' m ụ c đ íc h củ a n in h là đ á n h đ u ổ i cả n g ư ờ i H à L a n Và n g ư ờ i A n h ra k h ỏ i các m n g b iể n c ủ a n g ư ờ i M a la y s ia . T h ế n h ư n g , sa u m ộ t v à i c u ộ c
ẩ n c ô n g k h ô n g c ó k ế t q u ả v à o p h á o đ à i c ủ a n g ư ờ i H à L an ở D in g d in g v à b ờ b iể n P e n a n g , liê n m in h p h ả i g iả i tán. N g ư ờ i Tà L a n c h iế m lạ i đ ư ợ c R ia u , n g ư ờ i I la n u n trở v ề v ư ơ n g q u ổ c :ủa m ìn h , n g ư ờ i B u g i d i c ư s a n g S e la n g o r , S ia n ta n v à B o rn eo , :ò n n g ư ờ i M ã, đ ư ợ c s ự k h íc h lệ c ủ a M a h m u h , đ ã c h u y ể n s a n g làm n g h ề c ư ớ p b iể n .
T ìn h h ìn h tạ m y ê n c h o đ ế n n ă m 1795, k h i n g ư ờ i A n h b ắt đ ầ u c h iê m cá c th u ộ c đ ịa c ủ a H à L an ở p h ư ơ n g Đ ô n g . C h ín h n g ư ờ i A n h đ ã đ u ổ i đ ơ n v ị đ ồ n trú c ủ a H à L an ra k h ỏ i R iau, p h ụ c h ồ i lại n g ô i b á u c h o M a h m u h , và, q u a đ ó , k h ô i p h ụ c lại q u y ề n lự c c h o n g ư ờ i B u g i. Đ ư ợ c s ự g iú p đ ỡ c ủ a n g ư ờ i A n h , th ủ lĩn h n g ư ờ i B u g i là Raja H aji đ ã đ á n h đ u ổ i p h ó v ư ơ n g n g ư ờ i M a la y s ia là E n g k u M u d a . S ự m â u th u ẫ n và m ố i h ậ n n à y c ủ a n g ư ờ i M a la y s ia v ớ i n g ư ờ i B u g i đ ã g â y ra n h iề u đ iề u bâ't lợ i c h o t h ế g iớ i M a la y s ia tro n g n h iề u n ă m .
N h ữ n g n g ư ờ i M ã c h ô n g lạ i H à L an v ì n g ư ờ i H à Lan n ắ m đ ộ c q u y ề n m ọ i v iệ c là m ăn. N ă m 1651, n g ư ờ i M ã Perak tân c ô n g x ư ở n g c ủ a H à L an tại P erak. T h ê 'n h ư n g , trư ớ c sứ c m ạ n h c ủ a H à L an, v à o cá c n ă m 1653 và 1655, s u ltá n c ủ a Perak b u ộ c p h ả i k ý n h ữ n g h iệ p ư ớ c b á n th iế c k h a i th ác đ ư ợ c ở Perak c h o H à Lan. N ă m 1659, n g ư ờ i H à L an lại b u ộ c s u ltá n P erak k h ô n g