H� ��m phá ven b�(coastal lagoon) là m�t lo�i hình th�y v�c��c�áo
�ư�c hình thành và ng�n cách v�i bi�n hi�n��i b�i các c�n cát, val cát c�. Nó �ư�c thông ra bi�n b�ng các c�a h�p. H� ��m phá là m�t trong
Ch%&ng IX. Các h a m o ng b bi n Vi t Nam 159
các d�ng ��a hình c�u thành các h�hình thái ven b�và là m�t d�ng tài nguyên t�ng h�p ch�a��ng ti�m n�ng kinh t�quan tr�ng.
H� ��m phá là m�t d�ng hình thái ��c �áo c�a b�bi�n, d�c theo nó bao g�m m�t d�i h�p c�n cát (bar cát ven b�) phía ngoài giáp bi�n, phía trong là th�y v�c. Các c�n cát ch�n b� �ư�c thành t�o do s�tích t� v�t li�u t� tr�m tích �áy bi�n �ưa lên dư�i tác ��ng c�a sóng bi�n.
H� ��m phá t�p trung ch� y�u � Trung b� Vi�t Nam. Các ��m phá n�i ti�ng là phá Tam Giang - C�u Hai, ��m L�ng Cô (Th�a Thiên Hu�), ��m Trư�ng Giang (Qu�ng Nam), ��m An Khê, Nư�c M�n (Qu�ng Ngãi), ��m Trà �, Nư�c Ng�t, Th� N�i (Bình ��nh),
��m Cù Mông, Ô loan (Phú Yên), ��m Th�y Tri�u (Khánh Hòa),
��m N�i (Ninh Thu�n).
��c �i�m chung c�a các ��m phá là t�n t�i các c�n cát ch�n ngoài v�i �� cao khác nhau tùy thu�c vào tác ��ng c�a gió, ��ng l�c bi�n v�i n�ng lư�ng sóng l�n và ho�t ��ng phát tri�n kinh t� - xã h�i c�a con ngư�i. Các m�c nư�c tri�u � trong các ��m này trư�ng không l�n.Biên ��tri�u vào kho�ng x�p x� 2m. Trong ��m phá có sóng không l�n và thư�ng ch� ��t t�i c�p ba. Các ��m phá thư�ng có sông ��vào và t�o trong ��m m�t s�delta n�i ��m làm gi�m s�c ch�a nư�c c�a ��m phá. Các bãi tri�u và l�ch tri�u trong
��m ít phát tri�n so v�i vùng c�a sông và có s� �n ��nh l�ng��ng tr�m tích. ��i v�i m�t s� ��m phá �ã bư�c sang giai �o�n trư�ng thành như ��m An Cư, Nư�c M�n, Nư�c Ng�t, Ô Loan thì s�trao
��i nư�c gi�a trong ��m và bi�n b� h�n ch�, các c�a ��m thư�ng luôn luôn bi�n ��ng. Lư�ng nư�c trong ��m bi�n ��i theo mùa.
Ngu�n g�c thành t�o c�a các ��m có th�chia ra nhưsau:
a. ./m phá xâm th c - mài mòn
�i�n hình ki�u ��m này là phá Tam Giang - C�u Hai (Th�a Thiên Hu�), Trư�ng Giang (Qu�ng Nam). Phá Tam Giang - C�u Hai thu�c t�nh Th�a Thiên Hu�B�c Trung B�là m�t trong h� ��m phá ven b�
g�n kín, nư�c l� �i�n hình, kéo dài t�c�a Ô Lâu t�i chân núi V�nh Phong và n�m song song v�i b�bi�n hi�n t�i theo hư�ng tây b�c -
�ông nam và dài kho�ng 65km. Di�n tích ��m kho�ng 21.600ha. ��
sâu trung bình c�a phá Tam Giang kho�ng 1,5m, ch�sâu nh�t�g�n c�a Thu�n An kho�ng 4,5m, chi�u r�ng ��m l�n nh�t��t t�i 10km.
��m thông ra bi�n qua hai c�a Thu�n An và TưHi�n. Các c�a này
Lê Xuân H ng
160
luôn bi�n ��ng �óng m� c�a. Ngu�n c�p nư�c chính c�a phá Tam Giang - C�u Hai là sông Hương, Ô Lâu, ��i Giang, Tru�i và C�u Hai, riêng lư�ng nư�c sông Hương chi�m t�i 90% t�ng lư�ng nư�c c�a��m. V�mùa khô dòng ch�y các sông nh�,��m�ư�c c�p nư�c bi�n ngư�c l�i b�i th�y tri�u qua hai c�a chính Thu�n An và Tư Hi�n (�nh 21).
��m phá Tam Giang - C�u Hai �ư�c hình thành và phát tri�n trên ��i u�n n�p PZ-MZ Vi�t - Lào và ch�i �nh hư�ng c�a ho�t
��ng TKT s�t lún trong N2-Q. ��m phá Tam Giang là th�y v�c t�p trung nư�c c�a h�u h�t các sông c�a t�nh Th�a Thiên Hu�. Nó �ư�c hình thành �vùng b�bi�n có n�ng lư�ng sóng l�n,��ng l�c chính hình thành ��m phá Tam Giang - C�u Hai. Sóng bi�n vùng b�bi�n này thư�ng xuyên ��t c�p 2-3 v�i 2 trư�ng sóng ch� ��o là �ông B�c và Tây Nam. Dòng ch�y d�c b� �vùng b�bi�n này tương ��i m�nh, có th� ��t t�i 50cm/s [19].
��m phá Tam Giang �ư�c hình thành trong giai �o�n bi�n ti�n trong th�i�o�n Holocen s�m - gi�a (Q21-2), t�o c�n ch�n phía ngoài ng�n cách gi�a bi�n và th�y v�c bên trong.
nh 21: Phá Tam Giang Thu1n An t nh Th4a Thiên Hu6( nh tác gi )
Do ��c�i�m c�a ch� ��th�y tri�u là bán nh�t tri�u��u, biên ��
tri�u thu�c vùng tri�u nh� nh�t d�i ven bi�n Vi�t Nam nên � �ây h�u như không phát tri�n bãi tri�u l�y như � b� bi�n B�c B� và
Ch%&ng IX. Các h a m o ng b bi n Vi t Nam 161
Nam B�. Thành ph�n tr�m tích t�ng m�t ch�y�u là cát b�t và không có s�khác bi�t gi�a bãi tri�u th�p và bãi tri�u cao.
N�m gi�a��m và bi�n là h�c�n��n cát ch�n là m�t trong nh�ng y�u t�quan tr�ng hình thành các ��m phá ven bi�n. C�n cát này kéo dài t� C�a Vi�t ��n L�c Th�y và dài kho�ng 120km. �� cao c�a c�n ch�n này kho�ng 30m �b�c Thu�n An và th�p d�n v� hai phía C�a Vi�t và c�a Tư Hi�n v�i �� cao kho�ng 6-10km. Chi�u r�ng c�n cát ch�n này trung bình kho�ng 1,5km và ch� r�ng nh�t có th�
��t t�i 2,5km
C�a ��m phá Tam Giang C�u Hai là c�a Thu�n An và c�a Tư Hi�n. Các c�a này luôn luôn bi�n ��ng theo mùa và th�i gian. � vùng c�a thư�ng xu�t hi�n các delta tri�u �phía ngoài bi�n và bên trong ��m.
Tương t�,��m Trư�ng Giang �Qu�ng Nam c�ng là ��m g�n kín và nư�c l�song th�y v�c nh�hơn so v�i Phá Tam Giang - C�u Hai.
b. ./m phá v ng v nh - mài mòn l1p /y, kín và r1t kín: An Khê, Trà �, Nư�c M�n, Nư�c Ng�t, L�ng Cô (An Cư). ��i di�n cho ki�u��m này là ��m An Cư(L�ng Cô)
��m An Cư n�m � phía b�c �èo H�i Vân thu�c ��a ph�n phía nam t�nhTh�a Thiên Hu�. C�a��m nông và h�p. C�u t�o��m b�t cân x�ng, m�t bên b� ��m là sư�n núi c�a dãy núi H�i Vân, b�
��i di�n là d�i c�n cát L�ng Cô ng�n cách ��m v�i bi�n.��m dài kho�ng 6km, r�ng 4km, di�n tích hơn 210 km2.�� cao c�a c�n��n cát ch�n ngoài kho�ng 10-20m. Trong ��m phát tri�n các bãi tri�u (Hình 22 và 23)
��m Nư�c Ng�t thu�c huy�n Phù Cát và Phù M� (Bình
��nh) có di�n tích 1.600ha, có môi trư�ng nư�c l�. ��m thông ra bi�n v�i c�a h�p �� Gi. ��m dài 8,5km, r�ng hơn 3km, di�n tích kho�ng 26km2. Nư�c trong ��m m�n l�.
��m Trà � (Bình ��nh) dài 6,25km, r�ng 2km, di�n tích hơn 14km2.��m thông ra bi�n b�i c�a dài và h�p.
��m An Khê (Bình ��nh) dài kho�ng 3km, r�ng hơn 1km, di�n tích kho�ng 3,5km2.
��m Nư�c M�n (Bình ��nh) dài 2,3km, r�ng 1,2km, di�n tích g�n 3km2. Nư�c��m thông ra bi�n b�ng c�a r�t h�p, kho�ng 70m.
Lê Xuân H ng
162
nh 22: 78m An C%(L9ng Cô) phía b=c>èo H i Vân t nh Th4a Thiên Hu6 ( nh tác gi )
nh 23: CCn cát và bãi biEn L9ng Cô t nh Th4a Thiên Hu6( nh tác gi )
c. ./m phá thung l ng - mài mòn trong núi l1p /y, kín và g/n kín g�m các ��m Th�Nai, Ô Loan, Cù Mông, Th�y Tri�u và ��m N�i.
��m Th� N�i thu�c thành ph� Quy Nhơn và huy�n Tuy Phư�c (Bình ��nh), dài 12km, r�ng trung bình kho�ng 4km, ��sâu l�n nh�t 5,4m, di�n tích kho�ng 40km2và có môi trư�ng nư�c l�.
Bán ��o Phư�c Mai ng�n cách ��m v�i bi�n �ông. ��m thông ra bi�n b�i c�a � phía nam, r�ng kho�ng 1km. ��m có 3 sông chính
�� vào, phía b�c là sông ��i An, phía tây sông Tân An và phía nam là sông Hà Thanh.
Ch%&ng IX. Các h a m o ng b bi n Vi t Nam 163
��m Ô Loan �b�bi�n t�nh Phú Yên thu�c Nam Trung B�
cú hình dạng khá đặc biệt, dài hơn 9km, r�ng kho�ng 2km, di�n tớch 18km2.��m thông ra bi�n b�ng m�t l�ch dài g�n 2km, r�ng kho�ng 100m, sâu 2-5m. B� ��m xen k�các mõm nhô �á g�c nhưM�i R�y, M�i Lao, M�i �á Tr�ng v.v. và các eo ��m �n sâu vào l�c��a như eo Chà Là, eo Gò Mu�ng. �áy ��m Ô Loan tương ��i b�ng ph�ng và khá nông. �� sâu trung bình 1,2m, �vùng c�a thông ra bi�n có
�� sâu 4,5m. Trong lòng ��m chia ra ba khu có ��sâu khác nhau. � khu B�c và Nam c�a��m có ��sâu trung bình kho�ng 0,6-1,0m, � khu gi�a ��m có �� sâu l�n hơn, bi�n ��i t�1,3m ��n 1,4m. Hi�n nay �áy ��m Ô Loan �ang b� b�i tích nông d�n và c�a ��m b� thu h�p l�i. Tr�m tích �áy � �ây có ��thành ph�n c�p h�t t�h�t thô như t�ng cu�i cát ��n bùn sét. T�ng, cu�i có kích thư�c l�n, có t�ng v�i
�ư�ng kính kho�ng trên dư�i 1m. H�u h�t các cu�i t�ng phân b� � ven b� ��m. Cát phân b� �rìa ��m v�i di�n tích nh�h�p và t�p trung
�phía �ông ��m và quanh khu v�c Hòn Chùa, Hòn Khô, M�i N�y.
Bùn cát phân b� di�n tích l�n nh�t trong ��m. Chúng có m�u xám xanh l�n nhi�u xác sinh v�t, �� ch�n l�c kém và r�t kém (�nh 24).
nh 24: 78m Ô Loan t nh Phú Yên ( nh tác gi )
��m Cù Mông n�m � phía b�c huy�n Sông C�u, t�nh Phú Yên, dài 6,5km, r�ng 2,2km, di�n tích kho�ng 30km2. ��m thông v�i bi�n b�ng m�t c�a h�p kho�ng 300m. ��m có môi trư�ng nư�c l�nh�t.
Lê Xuân H ng
164
��m Th�y Tri�u thu�c huy�n Cam Ranh, phía nam t�nh Khánh Hòa. ��m dài 17,5km, r�ng t� 0,3-3km, di�n tích ��m kho�ng 25,5km2, phía nam ��m thông v�i v�nh Cam Ranh. ��m có m�c�� �óng g�n kín và có ��m�n l�nh�t.
��m N�i thu�c t�nh Ninh Thu�n, dài 6km, r�ng 3,5km, di�n tích kho�ng 8km2.��m thông ra bi�n b�i c�a h�p và dài kho�ng 2,5km, n�i li�n v�i v�nh Phan Rang. ��m có môi trư�ng nư�c l�nh�t.