2.3. Phương thức tổ chức sản xuất thực hiện
2.3.2. Vai trò của các chức danh trong quy trình
*Vai trò của biên tập viên phần lời được thể hiện trong các bước 1,2,3, cụ thể:
Lựa chọn bài bài đăng trên chuyên mục BL – PP của báo Nhân Dân
hoặc của Tạp chí Công sản
Kiểm duy t và phát sóngệt và phát sóng Viết kịch bản, xây dựng kết cấu tác
phẩm
Tìm kiếm hình ảnh minh họa cho tác phẩm
Ghi hình tại trường quay
Dựng chương trình
Theo dõi phản hồi
Bước 1
Bước 2
Bước 3
Bước 7 Bước 6 Bước 5 Bước 4
Bước 1: Lựa chọn các bài viết đã đăng trên báo Nhân dân và Tạp chí Cộng sản:
- Nghiên cứu: Trước khi thực hiện các chương trình, BTV/chủ nhiệm chương trình sẽ lựa chọn các bài viết thuộc thể loại này trên các tờ báo gồm Nhân Dân, tạp chí Cộng sản. Đây là “nguồn” chất liệu chính, duy nhất để BTV/chủ nhiệm chuyên mục thực hiện các chương trình “BL – PP” phát sóng trên truyền hình.
- Tìm hiểu thực tế: Sau khi nghiên cứu về các bài viết đã đăng tải trên báo Nhân Dân và Tạp chí Cộng sản, BTV/Chủ nhiệm chuyên mục sẽ phải thu thập thông tin cần thiết cho các luận điểm, lập luận của tác phẩm. Quá trình này đôi khi chỉ là sự bổ sung, cập nhật các thông tin mới cho các chủ đề được lựa chọn.
Bước 2: Xác định đề tài, chủ đề, tư tưởng của chủ để
-Đề tài: Cuộc sống luôn vận đống, biển đổi không ngừng và không cho phép cá nhân nằm ngoài dòng chảy đó. Hiện thực nóng bỏng của cuộc sống chính là đề tài của các chương trình thuộc chuyên mục “BL – PP”. Các đề tài đó có thể liên quan đến lĩnh vực kính tế, chính trị, văn hóa, khoa học, y tế, giáo dục, những vấn đề trong nước hay quốc tế.v.v. Dù ở lĩnh vực nào thì những đề tài ấy cũng phải là những đề tài mà cuộc sống đang đặt ra vô cùng cấp bách.
-Chủ để, tư tưởng chủ đề: Chủ đề của một tác phẩm chính là đề tài cụ thể đã được xác định. Nói cách khác là vấn đề chính, vấn đề trọng tâm xuyên suốt, từ đầu đến cuối tác phẩm. Việc chọn chủ đề phải phù hợp với đề tài, trong cùng đề tài có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Điều then chốt, cốt lõi của tất cả chương trình này chính là góc nhìn của người viết, góc nhìn ấy bao giờ cũng là góc nhìn chuẩn mực và xuất phát từ lập trường, quan điểm, thái độ của Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân danh lẽ phải, nhân danh luật pháp (giữa rất nhiều Bộ luật, nhất là Luật hình sự hay được nhắc), nhân danh các quyền lợi chỉ thị, nghị quyết của Đảng, nhân danh cả những vấn đề kể cả đạo đức, trên tinh thần lập trường công dân để mà lãnh đạo, phê phán. Những quan điểm ấy không phải quan điểm cá nhân, ý kiến cá nhân mà đây là các ý kiến đã được sự lựa chọn đồng thuận của tập thể vì vậy các chương trình thuộc chuyên mục “BL – PP”
chính là tiếng nói của Báo nhân dân và cũng là tiếng nói của Đài truyền hình nhân dân về những vấn đề đó.
Có thể lấy ví dụ đối với vấn đề này như sau: Tại chương trình “Cần nhìn thẳng vào sự thật để không dung túng cái xấu” phát sóng trên THND ngày 6/3/2017. Nội dung của chương trình đề cập đến việc “Vừa qua, sau khi cơ quan chức năng của Việt Nam bắt tạm giam một số người vì có hành vi tuyên truyền chống Nhà nước CHXHCN Việt Nam; lợi dụng quyền tự do dân chủ xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân; chống người thi hành công vụ và vi phạm thời hạn án treo,... lập tức một số tổ chức và đại diện một số quốc gia lại bất chấp sự thật để lên tiếng bênh vực, đồng thời phê phán Nhà nước Việt Nam và đưa ra các đòi hỏi phi lý”.
Sau khi xác định chủ để, tư tưởng của chủ đề là “ Cần nhìn thẳng vào sự thật để không dung túng cái xấu”, BTV/chủ nhiệm chương trình đã đưa ra góc nhìn xuất phát từ lập trường, quan điểm, thái độ của Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân danh lẽ phải, nhân danh luật pháp (giữa rất nhiều Bộ luật, nhất là Luật hình sự hay được nhắc), nhân danh các quyền lợi chỉ thị, nghị quyết của Đảng, nhân danh cả những vấn đề kể cả đạo đức đề bình luận về sự việc này, cụ thể chương trình nêu:
“Xét từ lịch sử vấn đề thì việc mỗi khi cơ quan bảo vệ pháp luật của Việt Nam công bố lệnh bắt tạm giam để phục vụ điều tra, sau đó cơ quan thực hiện quyền tư pháp tiến hành xét xử và tuyên án tù một số cá nhân có hành vi vi phạm Điều 88, Điều 79, Điều 258,… Bộ luật Hình sự là lập tức một số tổ chức và đại diện một số quốc gia lại bất chấp sự thật, nhân danh “dân chủ, nhân quyền” lên tiếng bênh vực, đồng thời phê phán Nhà nước Việt Nam rồi đưa ra đòi hỏi phi lý,… là hiện tượng đã lặp đi lặp lại nhiều lần. Đáng nói là lên tiếng như vậy, nhưng dường như họ
chưa bao giờ tìm hiểu thấu đáo bản chất các đối tượng được họ gọi là “nhà bảo vệ nhân quyền”. Bởi thiết nghĩ, trước khi lên tiếng bênh vực, HRW, CPJ, RSF (Phóng viên không biên giới), FH (Nhà tự do), Văn phòng Cao ủy nhân quyền LHQ, Ủy ban đối ngoại thuộc Hạ viện Mỹ, Bộ Ngoại giao và Ủy ban tự do tôn giáo quốc tế Mỹ (USCIRF), Ủy ban nhân quyền châu Âu, Đặc ủy nhân quyền Chính phủ CHLB
Đức, Phái đoàn Liên hiệp châu Âu tại Việt Nam, Đại sứ quán các nước Mỹ, CHLB Đức,… tại Việt Nam cần tìm hiểu kỹ lưỡng và cẩn trọng”.
Cuối cùng, chương trình đưa ra quan điểm: “Trong thế giới văn minh, việc can thiệp vào công việc nội bộ của quốc gia khác dưới bất kỳ hình thức nào cũng là không thể chấp nhận. Càng không thể chấp nhận việc can thiệp đó dựa trên các bằng chứng bịa đặt, dựa vào các cá nhân không đủ tư cách đại diện cho các giá trị cao quý của nhân loại, như nhân quyền, dân chủ. Chính vì thế, dù một số tổ chức và đại diện một số quốc gia lên tiếng như thế nào thì pháp luật Việt Nam vẫn bảo đảm tính nghiêm minh, người vi phạm pháp luật vẫn phải nhận bản án thích đáng. Thực tế đó không chỉ đúng với Việt Nam, mà đúng đối với mọi quốc gia có chủ quyền, có quan niệm và thái độ nghiêm túc trong thực thi pháp luật nhằm giữ gìn kỷ cương phép nước, bảo đảm sự ổn định và trật tự xã hội, bảo đảm an ninh quốc gia, để phát triển”. Quan điểm này không phải quan điểm cá nhân, ý kiến cá nhân mà đây là tiếng nói của Báo nhân dân và cũng là tiếng nói của Đài truyền hình nhân dân về những vấn đề đó.
Bước 3: Viết kịch bản và xây dựng kết cấu tác phẩm
-Kịch bản: Là công việc tiếp theo sau khi lựa chọn đề tài, tìm ra chủ đề và tư tưởng của chủ đề. Do đặc thù của các chương trình thuộc chuyên mục “BL – PP”
khác với các chương trình chuyên đề khác nên việc viết kịch bản và xây dựng kết cấu tác phẩm cũng có những điểm riêng biệt. Cụ thể, sau khi lựa chọn các bài viết trên báo Nhân dân và Tạp chí cộng sản, BTV/chủ nhiệm sẽ biên tập lại phần text cho phù hợp với văn phong của truyền hình, hiểu một cách nôm na là “chuyển thể”
từ văn viết sang văn nói. Dưới đây là ví dụ một bài viết được “chuyển thể” từ văn viết (Báo Nhân dân) sang văn nói (THND): Xin xem tại phụ lục.
(PGS.TS. Nguyễn Đức Dũng, Phó Giám đốc THND đảm nhiệm vai trò bình luận viên của chương trình)
Từ ví dụ minh họa bên trên cho thấy, do đặc trước các chương trình thuộc chuyên mục “BL-PP” được lấy từ báo giấy là báo Nhân Dân và Tạp chí cộng sản nên không phải cứ một bản trên báo in là cứ thế đưa ra đọc mà phải được biên tập từ một người có nghề, người biên tập phải có trình độ ngang với người viết, thậm chí phải hơn người viết ở chỗ hoàn toàn bình thường theo quy luật của báo in, câu cú hình ảnh, đoạn viết thoải mái, nhưng khi biên tập không những phải hiểu rõ, biết cách, mà cần phải biết cách tổ chức nó dưới dạng một văn bản của đọc, mà đọc khác hẳn. Một ví dụ có những đoạn trên báo in khi đưa vào bản đọc đã phải cắt thêm 7 lần để thành 7 đoạn khác nhau, vậy cắt như thế nào là hợp lý, chưa nói sau đó người biên tập lại phải ngồi tìm ra những luân điểm đích đáng nhất để đánh dấu lại để đẩy thành đoạn chữ để nhấn mạnh được, thì cái đó phải cần trình độ. Từ thực tế trên có thể thấy, vai trò của biên tập viên trong các chương trình thuộc chuyên mục cũng khác biệt so với vai trò của biên tập viên các chương trình cùng thể loại.
Đây cũng chính là một trong những đặc điểm riêng có của chuyên mục.
Theo PGS.TS. Nguyễn Đức Dũng: “Trong nhiều trường hợp khi biên tập nội dung còn phải làm động tác để ghép bài, 1 bài quá ngắn của chương trình, 2 bài phù hợp, liên kết thế nào là hoàn toàn phù hợp về biên tập, chứ có 1 bài thì lại dễ.
Rất nhiều trường hợp phải ghép, rất nhiều khi có bài phải ghép nhưng vài nghìn chữ thì phải cắt như thế nào cho ít. Một bài 6 nghìn chữ chia 3 kỳ thì rất đơn giản như ta chỉ lấy làm một kỳ thôi nhưng ta phải lấy cái gì ra, rõ ràng trong thực tế ta phải xử lý nó vì thực chất những đoạn chuyên ngành thôi, những đoạn giải pháp bỏ đi, chỉ lựa chọn những đoạn mang tính luận điểm, giải pháp tốt nhất mình lấy. Điều đó có thể lấy nhìn có vẻ nhẹ nhàng nhưng thực chất nó rất phức tạp và đụng đến việc lựa chọn nội dung đó và biên tập trước và sau khi đọc (biên tập gồm 2 chỗ trước khi đọc và sau khi đọc) thì đòi hỏi có một kiến thức không chỉ ngang bằng người viết và đôi khi cao hơn cả người viết để có thể khai thác được chuyển sang đây”.
-Xây dựng kết cấu tác phẩm: Tùy từng vấn đề cụ thể mà BTV/chủ nhiệm chương trình sẽ xây dựng kết cấu tác phẩm cho phù hợp. Thông thường, các chương trình thuộc chuyên mục này sẽ được kết cấu theo nguyên tắc Kim Tự tháp, đây là nguyên tắc sử dụng tương đối phổ biến trong các thể loại báo chí truyền hình.
Nguyên tắc này có 2 dạng thể hiện: thứ nhất, có thể bắt đầu một sự kiện, một ý tiêu biểu, một chi tiết sau đó khái quát thành vấn đề lớn; thứ hai, có thể từ những vấn đề chung, để rút ra từng bài học cụ thể cho từng sự kiện, từng vấn đề. Sở dĩ chuyên mục “BL – PP” thường áp dụng phương tắc này bởi nó dễ gây ấn tượng trực tiếp với người xem. Ngoài nguyên tắc Kim Tự tháp, tùy theo từng nội dung cụ thể mà BTV/chủ nhiệm chuyên mục “BL – PP” sẽ lựa chọn việc cấu trúc tác phẩm theo nguyên tắc Bumerang. Hiểu một cách đơn giản là khi ta đặt vấn đề về sự kiện nào đó thì khi kết thúc ta cũng sẽ quay về với vấn đề và sự kiện đó.
Ngoài những nguyên tắc trên, trong khi cấu trúc tác phẩm, tại các chương trình thuộc chuyên mục này, BTV/chủ nhiệm chương trình cũng chủ động thêm vào các phần như: đồ họa, kỹ xảo, hiệu ứng để làm tăng tính hiệu quả của bố cục.
*Vai trò của biên tập viên phần hình ảnh được thể hiện trong bước 4: Tìm kiếm hình ảnh minh họa cho tác phẩm
Sau khi thực hiện xong phần viết kịch bản và xây dựng kết cấu tác phẩm sẽ là công việc của biên tập viên hình ảnh. Đây là công việc khó, đòi hỏi biên tập hình ảnh phải có kiến thức không chỉ về nội dung và còn cả phần hình ảnh. Về cơ bản, hình ảnh sử dụng trong chuyên mục “BL – PP “hầu hết là hình ảnh tư liệu và hình ảnh minh họa là chủ yếu.
Việc tìm hình ảnh được thực hiện như sau: Sau khi biên tập phần lời bình chuyển nội dung kịch bản cho biên tập hình ảnh. Biên tập hình ảnh sẽ khi thác hình ảnh từ các nguồn hợp pháp để tìm ra những hình ảnh phù hợp nhất cho tác phẩm. Ví dụ, trong chương trình: “Báo cáo tự do tôn giáo quốc tế” và “tiêu chuẩn kép” phát sóng tháng 9/2016. Tại phần nội dung: “Phần về Việt Nam trong “Báo cáo tình hình tự do tôn giáo quốc tế năm 2015” của Bộ Ngoại giao Mỹ - từ đây gọi tắt là
“Báo cáo”, công bố ngày 10-8-2016 đề cập tới việc Hiến pháp của Việt Nam khẳng định mọi người đều có quyền tự do tôn giáo, đồng thời cho rằng các quy định tôn giáo ở Việt Nam lại đưa ra các giới hạn về tự do tôn giáo vì các lợi ích an ninh quốc gia, đoàn kết xã hội. Đặt vấn đề như thế, phải chăng Báo cáo muốn đẩy tới ấn tượng rằng Việt Nam vừa khẳng định tự do tôn giáo, vừa giới hạn tự do tôn giáo bằng pháp luật, và đó là một trường hợp ngoại lệ?”.
Đi tìm hình ảnh cho phần nội dung này, biên tập viên hình ảnh sẽ phải khai thác từ nguồn internet với những hình ảnh sau: Hình đại diện của Bộ ngoại giao Mỹ; hình ảnh của báo cáo tình hình tự do tôn giáo quốc tế năm 2015; hình ảnh Hiến pháp Việt Nam.v.v..
Tương tự tại đoạn có nội dung: “Ông A.Sa-va-gớt (A.Sauvageot), cựu đại tá CIA đã tham gia chiến tranh ở Việt Nam, sau năm 1975 là trợ lý đặc biệt của Đại sứ Mỹ tại Thái-lan, Trưởng đại diện General Electric ở Việt Nam, cố vấn cho Interstate Traveler Company, cho rằng: “Với tư cách là người nước ngoài sống và làm việc ở Việt Nam đã lâu, tôi hoàn toàn không đồng ý với bản báo cáo hằng năm của Bộ Ngoại giao Mỹ về tự do tôn giáo... Nếu ai hỏi tôi, tự do tín ngưỡng ở Việt Nam là bao nhiêu, theo tôi là 100%.” Tại phần này, biên tập viên hình ảnh sẽ phải
tìm ảnh của ông A.Sa-va-gớt (A.Sauvageot), cựu đại tá CIA đã tham gia chiến tranh ở Việt Nam trên mạng internet, sau đó bắn text cạnh hình ảnh ông A.Sa-va- gớt về nội dung ông nói: “Với tư cách là người nước ngoài sống và làm việc ở Việt Nam đã lâu, tôi hoàn toàn không đồng ý với bản báo cáo hằng năm của Bộ Ngoại giao Mỹ về tự do tôn giáo... Nếu ai hỏi tôi, tự do tín ngưỡng ở Việt Nam là bao nhiêu, theo tôi là 100%.”
Tại phần nội dung:“Đến nay, tại Việt Nam có khoảng 95% số dân có đời sống tín ngưỡng, tôn giáo; nếu năm 2006 có 6 tôn giáo và 15 tổ chức tôn giáo đã
được Nhà nước công nhận tư cách pháp nhân, cấp giấy chứng nhận hoạt động, thì đến năm 2015, con số là 14 tôn giáo và 38 tổ chức; Hiện cả nước có 83.000 chức sắc, 250.000 chức việc; 46 cơ sở học viện, viện, trường đào tạo chức sắc tôn giáo với gần 8.000 học viên; cả nước có 25.000 cơ sở thờ tự; truyền thông tôn giáo có
12 báo, tạp chí và hàng trăm website, NXB Tôn giáo đã xuất bản hơn 4.000 đầu sách với hàng chục triệu bản,v.v.”. Phần này biên tập viên hình ảnh cũng phải khai thác các hình ảnh như: Cảnh người dân Việt Nam đi chùa, đi đến nhà thờ cầu nguyện, hình ảnh các website về tôn giáo, trang bìa các cuốn sách về tôn giáo.v.v.
Qua phần phân tích trên có thể thấy, việc sử dụng thông tin, hình ảnh trong sáng tạo tác phẩm là rất quan trọng, đặc biệt là đối với các chương trình chính luận bởi những chương trình thuộc thể loại này thường “khó” và “khô”. Ngoài việc sử dụng hình ảnh tư liệu, biên tập viên hình ảnh có thể khai thác hình ảnh ghi tại hiện trường, âm thanh tiếng động (nếu có).v.v. để làm phong phú thêm cho tác phẩm.
Bước 5: Ghi hình tại trường quay
Một đặc điểm rất đặc biệt của các chương trình thuộc chuyên mục “BL – PP”
là có sự xuất hiện xuyên suốt của MC/BTV tại mỗi chương trình. Vì thế, sau khi biên tập viên phần lời đã chọn được đề tài, xác định được chủ đề tư tường thì sẽ chuyển cho BTV/MC để tiến hành ghi hình tại trường quay. Người dẫn chương trình có thể là chủ nhiệm chương trình, cũng có thể không. Tại chuyên mục BL – PP, người dẫn chương trình chính được giao cho PGS.TS. nhà báo Nguyễn Đức