CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUYỀN CỦA NGUYÊN ĐƠN DÂN SỰ TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ
1.3. Cơ sở lý luận về quyền của nguyên đơn dân sự trong vụ án hình sự
1.3.3. Các nguyên tắc đảm bảo quyền của nguyên đơn dân sự trong vụ án hình sự
Bên cạnh việc ghi nhận quyền và nghĩa vụ tố tụng của công dân khi tham gia vào hoạt động tố tụng hình sự, BLTTHS còn quy định những bảo đảm cần thiết để công dân thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Các biện pháp bảo đảm pháp lý cho công dân khi tham gia tố tụng hình sự chính là các quy định về trình tự, thủ tục tố tụng, trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng và quan trọng nhất là các nguyên tắc cơ bản của Bộ luật tố tụng hình sự. Dưới đây là những nguyên tắc đảm bảo quyền của nguyên đơn dân sự trong vụ án hình sự.
1.3.2.1. Nguyên tắc bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của công dân
Tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản là những khách thể được luật hình sự bảo vệ. Pháp luật nghiêm cấm mọi hành vi xâm phạm trái pháp luật đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản của công dân. Nếu có hành vi xâm phạm đến các khách thể trên thì sẽ bị xử lý theo quy định của pháp luật. Điều 71 Hiến pháp năm 1992 quy định “Công dân có quyền bất khả
xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm, v.v...”. Để tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản của công dân thì BLTTHS năm 2003 đã ghi nhận nguyên tắc bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản của công dân tại Điều 7. Nội dung nguyên tắc này thể hiện công dân phải được bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản. Trong quá trình tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng không được có hành vi xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản của những người tham gia tố tụng, đồng thời phải có những biện pháp cần thiết để bảo vệ kịp thời người tham gia tố tụng.
Bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản của công dân là một nguyên tắc Hiến định, quy định này được cụ thể hóa thành một nguyên tắc tố tụng, có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Thông qua nguyên tắc này thì những người tham gia tố tụng, trong đó có nguyên đơn dân sự sẽ ý thức hơn về quyền lợi của mình và có quyền yêu cầu CQTHTT và người THTT tôn trọng và bảo vệ. Đồng thời nguyên tắc này cũng đã khẳng nghĩa vụ của các CQTHTT và người THTT là phải tôn trọng và bảo vệ người TGTT.
1.3.2.2. Nguyên tắc đảm bảo quyền bình đẳng của mọi công dân trước pháp luật
Đây là nguyên tắc Hiến định được quy định tại Điều 52 Hiến pháp năm 1992 “Mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật”. Nguyên tắc này được phát triển và cụ thể hóa trong lĩnh vực tố tụng hình sự. BLTTHS năm 2003 đã quy định nguyên tắc này thành hai nguyên tắc cơ bản (Điều 5 và Điều 19). Theo đó, khi tham gia tố tụng hình sự, người có địa vị pháp lý như nhau thì đều có quyền lợi và nghĩa vụ như nhau, không ai có thể được loại trừ hoặc được áp dụng những ưu đãi ngoài những trường hợp do pháp luật quy định. Nguyên tắc này xác định vị trí như nhau của mọi công dân khi tham gia vào quan hệ pháp luật tố tụng hình sự, bình đẳng trước Tòa án “Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, người đại diện hợp pháp của họ, người bảo vệ quyền lợi của đương sự đều có quyền bình đẳng trong việc đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, đưa ra yêu cầu và tranh luận dân chủ trước Toà án. Tòa án có trách nhiệm tạo điều kiện cho họ thực hiện các quyền đó nhằm làm rõ sự thật khách quan của vụ án”.(Điều 19 BLTTHS năm 2003)
Nguyên tắc này đã khẳng định quyền bình đẳng của mọi công dân khi tham gia tố tụng hình sự, bình đẳng trước Toà án, quy định Tòa án có trách nhiệm tạo điều kiện và giúp đỡ các chủ thể như nhau để họ thực hiện tốt quyền và nghĩa vụ cuả mình. Tòa án không được coi trọng người này hơn người kia, không để tư tưởng bị chi phối bởi địa vi xã hội của những người tham gia tố tụng.
Có thể nói nguyên tắc này có ý nghĩa rất lớn đối với nguyên đơn dân sự, tạo điều kiện cho nguyên đơn dân sự có thể thực hiện quyền của mình trong việc đưa ra tài liệu, đồ vật, hay tranh luận trước phiên tòa, v.v... nhằm làm rõ sự thật của vụ án và bảo vệ lợi ích chính đáng của nguyên đơn dân sự.
1.3.2.3. Nguyên tắc bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo trong tố tụng hình sự Hiến pháp năm 1992 quy định “Công dân có quyền khiếu nại, quyền tố cáo với cơ quan Nhà nước có thẩm quyền về những việc làm trái pháp luật của cơ quan Nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân hoặc bất cứ cá nhân nào. Việc khiếu nại, tố cáo phải được cơ quan Nhà nước xem xét và giải quyết trong thời hạn pháp luật quy định. Mọi hành vi xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể và của công dân phải được kịp thời xử lý nghiêm minh. Người bị thiệt hại có quyền được bồi thường về vật chất và phục hồi danh dự. Nghiêm cấm việc trả thù người khiếu nại, tố cáo hoặc lợi dụng quyền khiếu nại, tố cáo để vu khống, vu cáo làm hại người khác”. Để cụ thể hóa quy định của Hiến pháp thì BLTTHS năm 2003 đã ghi nhận quyền khiếu nại, tố cáo là một trong những nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự (Điều 31). Theo đó, công dân, cơ quan, tổ chức có quyền khiếu nại, công dân có quyền tố cáo những việc làm trái pháp luật trong hoạt động TTHS của cơ quan và người có thẩm quyền hoặc của cá nhân thuộc cơ quan đó. Đây là nguyên tắc đảm bảo cho người tham gia tố tụng, trong đó có nguyên đơn dân sự nếu thấy quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan THTT và người THTT là trái pháp luật ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của mình thì có quyền khiếu nại với cơ quan đã ra quyết định hoặc cơ quan cấp trên trực tiếp. Cơ quan có thẩm quyền phải tiếp nhận, xem xét và giải quyết kịp thời, đúng pháp luật các khiếu nại, tố cáo đó và phải thông báo bằng văn bản kết quả giải quyết cho người khiếu nại, tố cáo biết.
1.3.2.4. Nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự
Luật tố tụng hình sự Việt nam từ năm 1945 đã quy định vấn đề dân sự phát sinh do việc thực hiện tội phạm được giải quyết đồng thời với TNHS trong cùng vụ án hình sự, nhưng chỉ đến BLTTHS năm 2003 mới được coi là một nguyên tắc cơ bản.
Nội dung của nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự bao gồm:
Thứ nhất, việc giải quyết vấn đề dân sự đồng thời với việc giải quyết vụ án hình sự. Vấn đề dân sự được giải quyết cùng với những vấn đề của trách nhiệm hình sự trong cùng vụ án hình sự. Theo đó, ngoài việc chứng minh, xử lý những vấn đề của trách nhiệm hình sự thì CQTHTT còn phải chứng minh, xử lý những vấn đề thuộc trách nhiệm dân sự của những chủ thể tham gia tố tụng.
Thứ hai, là việc tách phần dân sự trong vụ án hình sự để giải quyết bằng một vụ án dân sự. Điều 28 BLTTHS năm 2003 quy định “...Trong trường hợp vụ án hình sự phải giải quyết vấn đề bồi thường, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự ”. Nội dung này được làm rõ trong Công văn 121/2003/KHXX ngày 19/9/2003 của Tòa án nhân dân tối cao về việc giải quyết các vấn đề liên quan đến tài sản, bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự. Theo đó thì căn cứ để tách phần dân sự trong vụ án hình sự là: phần dân sự được tách không liên quan đến việc xác định cấu thành tội phạm, việc xem xét các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ; chưa tìm được nguyên đơn dân sự, bị hại; bị hại hoặc nguyên đơn dân sự chưa có yêu cầu, v.v... Tóm lại chỉ được tách phần dân sự trong vụ án hình sự khi nó không liên quan đến cấu thành tội phạm hay các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ hoặc chưa có điều kiện chứng minh phần bồi thường.
Việc quy định giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là một nguyên tắc cơ bản không những có ý nghĩa quan trọng đảm bảo tính khách quan, nhanh chóng, kịp thời trong việc giải quyết vụ án, đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng mà còn có ý nghĩa tích cực trong đấu tranh và phòng chống tội phạm. Khi thực hiện hành vi phạm tội, một mặt người phạm tội phải chịu TNHS, mặt khác họ còn phải chịu trách nhiệm dân sự với tính chất một chế tài được áp dụng đối với người gây thiệt hại. Do đó, khi áp dụng
trách nhiệm dân sự đối với người phạm tội không chỉ làm tăng khả năng trừng trị mà còn có ý nghĩa giáo dục đối với bản thân họ.
Việc ghi nhận giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là một nguyên tắc cơ bản đã làm cho vấn đề dân sự được quan tâm nhiều hơn đảm bảo quyền lợi cho các chủ thể yêu cầu bồi thường thiệt hại, đặc biệt là nguyên đơn dân sự.
Quy định có thể tách phần dân sự để giải quyết bằng một vụ án dân sự cũng góp phần rất lớn vào việc bảo vệ lợi ích chính đáng cho các chủ thể tham gia tố tụng, trong đó có nguyên đơn dân sự, trong trường hợp nguyên đơn dân sự chưa có điều kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại hay chưa cung cấp đầy đủ tài liệu chứng cứ, v.v... thì sau này họ vẫn có thể khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu bồi thường thiệt hại.
Có thể nói các nguyên tắc trên là một cơ sở pháp lý vững chắc để đảm bảo quyền cho nguyên đơn dân sự khi tham gia tố tụng hình sự. Các nguyên tắc này là một tư tưởng chủ đạo góp phần định hướng trong suốt quá trình giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự.
1.3.3. Tầm quan trọng của việc đảm bảo quyền của nguyên đơn dân sự trong vụ án hình sự
Trong lĩnh vực tố tụng hình sự thì người tham gia tố tụng nói chung, nguyên đơn dân sự nói riêng dễ bị tổn thương và bị vi phạm quyền hơn so với các lĩnh vực khác bởi tính chất bất bình đẳng của quan hệ pháp luật TTHS. Chính vì lẽ đó, để đảm bảo tôn trọng và thực hiện quyền con người cũng như cụ thể hóa quy định của Hiến pháp về đảm bảo quyền công dân thì BLTTHS năm 2003 đã quy định quyền cho các chủ thể tham gia tố tụng cùng với các biện pháp bảo đảm pháp lý cho các chủ thể tham gia tố tụng, đó là các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự, các quy định về thủ tục, trình tự tố tụng, trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng. Quyền của nguyên đơn dân sự được ghi nhận tại Điều 52 BLTTHS năm 2003. Theo đó, khi một chủ thể bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản bởi hành vi có dấu hiệu tội phạm thì có quyền làm đơn yêu cầu bồi thường thiệt hại, có thể tham gia tố tụng ngay khi cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án, có quyền đưa ra tài liệu, đồ vật; có thể tham gia phiên tòa để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình, v.v…
Nguyên đơn dân sự là chủ thể tham gia tố tụng hình sự với mục đích, yêu cầu được giải quyết phần trách nhiệm dân sự trong vụ án hình sự, mà bản chất của quan hệ dân sự là thỏa thuận, bình đẳng và tự định đoạt. Tuy nhiên, trách