LỊCH SỬ DI CƯ CỦA NGƯỜI HOA VÀO ĐÀNG TRONG VIỆT NAM Trong lịch sử Việt Nam, Đàng Trong là một hiện tượng khá đặc biệt. Từ một thế lực cát cứ nhỏ bé so với Đàng Ngoài, Đàng Trong đã vươn lên lớn mạnh, tiếp tục di dân khẩn hoang, mở mang lãnh thổ, can thiệp ảnh hưởng ở Chân Lạp, đối trọng với Xiêm La. Trong nhiều hoạt động của Đàng Trong , người Hoa đã tham gia ngay từ đầu như những lực lượng đóng góp quan trọng. Ngược lại, Đàng Trong với những đặc điểm khá riêng biệt đã thu hút mạnh mẽ những người Trung Hoa di cư đến làm ăn sinh sống, cư ngụ lâu dài như vùng đất lành chim đậu.
LỊCH SỬ DI CƯ CỦA NGƯỜI HOA VÀO ĐÀNG TRONG VIỆT NAM Trong lịch sử Việt Nam, Đàng Trong tượng đặc biệt Từ lực cát nhỏ bé so với Đàng Ngoài, Đàng Trong vươn lên lớn mạnh, tiếp tục di dân khẩn hoang, mở mang lãnh thổ, can thiệp ảnh hưởng Chân Lạp, đối trọng với Xiêm La Trong nhiều hoạt động Đàng Trong , người Hoa tham gia từ đầu lực lượng đóng góp quan trọng Ngược lại, Đàng Trong với đặc điểm riêng biệt thu hút mạnh mẽ người Trung Hoa di cư đến làm ăn sinh sống, cư ngụ lâu dài vùng đất lành chim đậu Lịch sử trình di cư người Hoa vào Đàng Trong gắn chặt với tiến trình lịch sử phát triển Đàng Trong tình hình vùng duyên hải Nam Trung Hoa Vào cuối kỷ 17, tình hình Trung Quốc có nhiều biến động Năm 1644, với cộng tác viên tướng nhà Minh phản bội Ngô Tam Quế, quân đội Mãn Thanh chiếm Bắc Kinh Năm sau, Nam Kinh thất thủ Về bản, Mãn Thanh thống trị toàn Trung Hoa từ Tuy nhiên, vùng Hoa Nam, tình hình hỗn loạn Cuộc kháng chiến đại diện tôn thất nhà Minh tiếp tục, yếu ớt Ba vua nhà Minh Lỗ vương kháng chiến Chiết Giang, Đường vương Phúc Kiến Quế vương Quảng Đơng Họ có hùng tâm, dân chúng ủng hộ thực lực yếu ớt, nên thất bại Quế vương chống cự lâu cả, bị quân Thanh truy đuổi phải chạy sang trú Miến Điện Ngô Tam Quế đem quân sang ép vua Miến Điện phải giao nộp Quế vương giết chết ông năm 1662 Một viên tướng Đường vương Trịnh Thành Công tiếp tục kháng chiến, hô hào “Phản Thanh phục Minh” Thất bại đất liền, Trịnh Thành Công kéo quân chiếm Đài Loan làm điểm kháng chiến lâu dài, làm chủ vùng duyên hải đông nam Trung Hoa suốt mươi năm Năm 1662, Trịnh Thành Công mất, Trịnh Kinh thay, tiếp tục chiến đấu Năm 1681, Trịnh Kinh mất, Trịnh Khắc Sản thay thế, không đủ tài để lãnh đạo Hai năm sau, quân Mãn Thanh công Đài Loan, Trịnh Khắc Sản đầu hàng quân Thanh Mãn Thanh nhanh chóng đánh bại nhà Minh phần nhờ giúp sức hàng tướng nhà Minh Sau bình định xong Trung Hoa, Mãn Thanh phong tước cho hàng tướng có cơng, cử họ đem qn trấn giữ tỉnh phía Nam Ngơ Tam Quế giữ Vân Nam, Thượng Khả Hỉ Quảng Đông, Cảnh Kế Mậu Phúc Kiến Người đời thường gọi họ Tam Phiên vương Ba người nhân lúc lực Mãn Thanh chưa vững vàng phương Nam, xây dựng lực lượng, ly khai, chống lại Mãn Thanh Quân Thanh phải đem quân đánh dẹp Trong Tam Phiên, Ngô Tam Quế có lực lượng mạnh nhất, xưng đế, đặt tên nước Đại Chu (1678), ba năm sau bị nhà Thanh diệt Tóm lại, khoảng thời gian gần 40 năm sau quân Thanh chiếm Nam Kinh, cai trị Trung Hoa, vùng Hoa Nam bãi chiến trường khốc liệt Mãn Thanh lực lượng chống đối theo xu hướng trị khác Trong bật kháng chiến lực lượng “Phản Thanh phục Minh” Trong khoảng thời gian 40 năm đó, có đợt di cư người Hoa nước ngoài, xa lánh ách thống trị Mãn Thanh Tiêu biểu đợt di cư Trần Thượng Xuyên, Dương Ngạn Địch nhóm Mạc Cửu Về kiện nhóm Trần Thượng Xuyên Dương Ngạn Địch đến Đàng Trong, Đại Nam Thực Lục Tiền Biên triều Nguyễn ghi rõ: Kỷ Mùi (1679), mùa xuân, tháng giêng, tướng cũ nhà Minh Long Môn Tổng binh Dương Ngạn Địch phó tướng Hồng Tiến, Cao Lơi Liêm binh Trần Thượng Xun, phó tướng Trần An Bình đem 3000 quân 50 thuyền đến cửa biển Tư Dung Đà Nẵng, tự trần bô thần nhà Minh, nghĩa khơng chịu làm tơi nhà Thanh, nên đến để xin tớ Chúa Hiền dung nạp họ đưa vào khai khẩn đất Biên Hoà Mỹ Tho Như Trịnh Hoài Đức nhận xét Gia Định Chí Đồn người Hoa vỡ đất phá hoang, dựng thành phố chợ, buôn bán giao thương với người Trung Quốc, Tây Dương, Nhật Bản Thuyền bn tấp nập, phong hố Trung Hoa thấm thía xanh tốt khắp đất Đơng Phố Nhóm Mạc Cửu gia nhập Đàng Trong hoàn cảnh khác Ông sinh ngày tháng năm Ất Mùi (1855) Như Mạc Cửu sinh trưởng thành nhà Minh sụp đổ, Mãn Thanh thống trị Trung Hoa Ông rời bỏ quê hương để tránh bị cạo đầu bím tóc theo phong tục Mãn Thanh Cũng theo Thực Lục Tiền Biên, ông đến Chân Lạp làm chức Ốc Nha, thấy phủ Sài Mạt nước có nhiều người bn nước tụ họp mở sòng gác bạc để thu thuế gọi hoa chi, lại hố bạc chơn nên thành giàu Nhân chiêu tập dân phiêu dạt lập thành xã thôn Thấy đất tương truyền có người tiên thường hay sông, nhân đặt tên Hà Tiên Đến Mạc Cửu cho thuộc hạ Trương Cầu Lý Xá dâng thư xin làm Hà Tiên trưởng Chúa Nguyễn chấp nhận, trao cho chức Tổng binh Mạc Cửu xây dựng dinh ngũ, đóng Phương Thành, nhân dân đến ngày đông Lịch sử di cư người Hoa vào Đàng Trong chia thành giai đoạn Giai đoạn 1, từ cuối kỷ 16 đến trước năm 1645 Có hai kiện năm 1567, Minh Mục Tông xuống lệnh cho phép thường dân xuất dương buôn bán sau gần 200 năm trì lệnh cấm Minh Thái Tổ Sự kiện thứ hai năm 1600, Nguyễn Hoàng lại Thuận - Quảng, bắt đầu thực ý đồ ly khai, cát Cửa mở từ Trung Quốc để người Hoa hợp pháp Các cảng biển Thuận Quảng mở cửa đón người Hoa đến chúa Nguyễn cố gắng phát triển ngoại thương để thoả mãn nhu cầu Đàng Trong Nhiều thương thuyền Trung Hoa đến buôn bán với Thuận Quảng, nhiều người số họ lại Đàng Trong làm ăn lâu dài, hai trung tâm Hội An Thuận Hoá Giai đoạn 2, Từ 1645 đến 1678 Từ 1645, Mãn Thanh chiếm Trung Hoa thiết lập chế độ cai trị đến năm 1678, nhà Thanh hạ lệnh “Thiên giới”, buộc dân duyên hải phải dời vào nội địa cấm giao thông hải ngoại Sự kiện đáng lưu ý thời gian tháng năm 1645, triều đình Mãn Thanh lệnh “chi phát nghiêm chỉnh”, bắt dân cắt tóc theo tục người Thanh bím tóc sam, đồng thời thi hành sách cai trị độc đoán, hà khắc Nhiều người Hoa xem lệnh cắt tóc xúc phạm văn hố, đồng thời bất mãn với chế độ cai trị Mãn Thanh dời bỏ đất nước đi, tìm đất sống nơi khác, có Đàng Trong Tiêu biểu cho nạn dân di cư trường hợp Mạc Cửu Trịnh Hội (là ơng nội Trịnh Hồi Đức) Giai đoạn 3, Từ 1678 đến trước năm 1685 Bối cảnh giai đoạn kháng chiến “Phản Thanh phục Minh” Trịnh Thành Công Đài Loan “Loạn Tam Phiên” Do Mãn Thanh cấm dân duyên hải biển nhằm cô lập, cấm vận quân kháng chiến Đài Loan nên Trịnh Thành Công phải đưa thương thuyền đến nhiều nước Đông Nam Á, có Đàng Trong để mua lương thực, khí tài Một số người Hoa họ lại Đàng Trong Đến phong trào kháng chiến Đài Loan tan vỡ (1683), di thần nhà Minh kéo đi, đến Đàng Trong định cư lâu dài Tiêu biểu đồn người 3000 binh lính với 50 chiến thuyền Trần Thượng Xuyên, Dương Ngạn Địch Giai đoạn 4, Từ 1685 trở Sự kiện đáng lưu ý năm 1685, Thanh Thánh Tổ ban hành “Triển hải lệnh” cho phép nhân dân vượt biển nước buôn bán Đông đảo người Hoa đến định cư Đàng Trong giai đoạn Họ chủ yếu dân thường, di cư sinh kế lý khác Nhân vật di dân Trung Hoa đến Đàng Trong giai đoạn nạn dân hay di thần nhà Minh Trong giai đoạn trên, giai đoạn đáng ý với di cư quy mô di thần nhà Minh Tuy nhiên, giai đoạn từ 1685 trở có ý nghĩa quan trọng Cuộc chiến tranh dai dẳng 40 năm hai họ Trịnh, Nguyễn chấm dứt với cân bằng, tình hình trị xã hội tương đối ổn định, vùng lãnh thổ rộng lớn trải dài từ Thuận - Quảng đến Cà Mau chờ đợi bàn tay lao động người đến từ hướng, ngoại thương Đàng Trong phát triển vượt bậc Tất thu hút mạnh mẽ người Hoa đến Đàng Trong, vùng đất lành chim đậu Lịch sử di cư người Hoa vào Đàng Trong có số vấn đề đáng lưu ý Vấn đề Thứ nhất.Thành phần người Hoa đến Đàng Trong giai đoạn có khác biệt rõ rệt Giai đoạn chủ yếu thương nhân Giai đoạn chủ yếu nạn dân, có số thương nhân sĩ phu Giai đoạn chủ yếu di thần nhà Minh, đơng đảo binh lính Giai đoạn thành phần đa dạng bao gồm thương gia, trí thức Nho giáo, nhà sư Cần lưu ý vai trị trí thức nho giáo nhà sư q trình phát triển văn hố Đàng Trong Đó nhà thơ, nhà văn đến với Chiêu Anh Các Hà Tiên, nhà sư góp phần hình thành tơng phái Phật giáo Đàng Trong Vấn đề Thứ Đại đa số người Hoa đến Đàng Trong đường biển, điều có nghĩa đa số họ cư dân vùng duyên hải phía nam Trung Quốc Như họ người có hiểu biết biển, giỏi giao thương biển, kỹ thuật đóng thuyền, kỹ thuật thuỷ chiến, có kinh nghiệm việc giao lưu tiếp xúc, giao nhận, kiểm kê hàng hoá cảng biển Các chúa Nguyễn ý khai thác khả họ Vấn đề Thứ Di dân phụ nữ Trung Hoa đến Đàng Trong vào giai đoạn Điều có ý nghĩa quan trọng Tỷ lệ phụ nữ số lượng di dân liên quan trực tiếp đến hình thành phát triển cộng đồng người Hoa Người phụ nữ di cư đông hồn cảnh pháp luật lục địa cấm đốn việc xuất dương Ngoài ra, chắn 3000 binh tướng Long Môn Trần Thượng Xuyên Dương Ngạn Địch, có đơng phụ nữ , chí khơng có diện họ Như vậy, phụ nữ Hoa di cư vào Đàng Trong chủ yếu từ sau năm 1685 trở Ở giai đoạn đầu, trước năm 1645, có di dân phụ nữ, họ đến trú ngụ vùng Thuận Quảng Tóm lại, di dân phụ nữ Trung Hoa có mặt Đàng Trong muộn, vùng Nam muộn Họ đến Đàng Trong chủ yếu thời điểm từ đầu kỷ 18 trở Vấn đề thứ 4.Tại nhóm di thần nhà Minh chọn Đàng Trong làm nơi tỵ nạn ? Một là, khác với Đàng Ngồi, Đàng Trong hồn tồn khơng có quan hệ ngoại giao với Mãn Thanh Đến tỵ nạn họ không lo bị “dẫn độ” Trung Quốc, sức ép từ Mãn Thanh Hai là, Đàng Trong nơi có ngoại thương phát triển mạnh, tiếp xúc nhiều thương thuyền nước ngồi, có thương thuyền lực lượng kháng chiến Đài Loan Cho nên vùng đất di thần nhà Minh qua lại có nhiều hiểu biết, gần gũi nơi khác Ngồi ra, vị trí Đàng Trong nằm đường biển từ Đài Loan đến quốc đảo, đến Đàng Trong gần đến Thái Lan hay quốc đảo Đến Đàng Trong xin tỵ nạn, khơng chấp nhận cịn tiếp đến Thái Lan hay quốc đảo Ba là, ngồi lý trên, Đàng Trong cịn nơi “đồng văn, đồng chủng” so với Thái Lan quốc đảo Nhóm di thần nhà Minh Trần Thượng Xuyên Dương Ngạn Địch lực lượng có lập trường trị rõ ràng Do ba lý trên, lý thứ định, hai lý sau bổ sung tiền đề quan trọng Các di thần nhà Minh sẵn sàng làm tơi cho chúa Nguyễn - hồng đế phương Nam hoàn toàn đứng quỹ đạo ảnh hưởng trị Mãn Thanh Vấn đề thứ Tại Mạc Cửu tìm với chúa Nguyễn, đem Hà Tiên sát nhập vào Đàng Trong Có thể lý sau Một là, Mạc Cửu khơng thể tự lực tồn lực yếu Ông ta buộc phải chọn cho đồng minh để nương tựa Hai là, từ ngày đầu non trẻ đất Hà Tiên, Mạc Cửu nạn nhân can thiệp Xiêm La chia rẽ nội vương triều Chân Lạp Nặc Thu Nặc Nộn đánh nhau, Nặc Thu cầu cứu quân Xiêm, Xiêm vào Chân Lạp, chiếm đóng vùng Hà Tiên, bắt Mạc Cửu đem Xiêm giam cầm Thực tế rõ Chân Lạp chỗ dựa cho Mạc Cửu Ba là, Mạc Cửu chọn Đàng Trong mà không chọn Xiêm làm chỗ dựa lý + Đàng Trong lực sung sức với trận tiến công can thiệp thắng lợi, quân đội chúa Nguyễn vào tận U đông, đánh bại đẩy lùi quân Xiêm bên biên giới Trong quân đội Đàng Trong lúc có binh tướng người Hoa thuộc nhóm Trần Thượng Xuyên, Dương Ngạn Địch + Về tình cảm, chắn Mạc Cửu khơng thể có thiện cảm với Xiêm ấn tượng năm tháng ông bị lưu đày đất Thái Ngược lại, tình cảm ơng với Việt Nam gần vợ dâu ông người Việt Đó phụ nữ có lĩnh sách sử triều Nguyễn ghi nhận Ngồi ra, có yếu tố khác tác động không phần quan trọng, dân chúng xã thôn thành lập Hà Tiên đa số lưu dân người Việt Mạc Cửu cần có hậu thuẫn trị lực lượng cư dân Q trình lịch sử người Hoa di cư đến Đàng Trong sinh sống làm phong phú thêm tiến trình lịch sử phát triển Đàng Trong Trên sở khả đáp ứng nhu cầu tồn phát triển Đàng Trong, người Hoa chúa Nguyễn trọng dụng, cư dân địa tiếp nhận hỗ trợ, cộng đồng người Hoa đời Những cố gắng cống hiến người Hoa tạo cho họ có chỗ đứng vững vị trí quan trọng lịng xã hội ... tay lao động người đến từ hướng, ngoại thương Đàng Trong phát triển vượt bậc Tất thu hút mạnh mẽ người Hoa đến Đàng Trong, vùng đất lành chim đậu Lịch sử di cư người Hoa vào Đàng Trong có số vấn... lưu dân người Việt Mạc Cửu cần có hậu thuẫn trị lực lượng cư dân Q trình lịch sử người Hoa di cư đến Đàng Trong sinh sống làm phong phú thêm tiến trình lịch sử phát triển Đàng Trong Trên sở khả... bán Đông đảo người Hoa đến định cư Đàng Trong giai đoạn Họ chủ yếu dân thường, di cư sinh kế lý khác Nhân vật di dân Trung Hoa đến Đàng Trong giai đoạn nạn dân hay di thần nhà Minh Trong giai đoạn