Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1 Nhóm nghiên cứu về thể loại đồng thoại hiện đại
Nghiên cứu phê bình truyện đồng thoại, đặc biệt là Dế Mèn phiêu lưu kí, diễn ra muộn hơn so với quá trình sáng tác Tiền thân của tác phẩm này là truyện Con dế mèn, được xuất bản vào năm 1941 và nhanh chóng nhận được sự đón nhận nồng nhiệt từ độc giả Tô Hoài đã mở rộng câu chuyện bằng cách viết thêm bảy chương, tạo nên Dế Mèn phiêu lưu kí như chúng ta biết hôm nay Tuy nhiên, giới phê bình văn học vẫn chưa chú trọng đến việc khai thác và nghiên cứu sâu sắc tác phẩm này, chỉ có một số ghi nhận ngắn ngủi trong tài liệu Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan.
Đến thập niên 60 của thế kỷ XX, đồng thoại bắt đầu được chú ý nhiều hơn, thu hút sự quan tâm của nhiều học giả và nhà phê bình Những tác giả đam mê với đồng thoại đã có những bài viết đáng chú ý, trong đó có Tô Hoài với các tác phẩm như "Trao đổi về đồng thoại" đăng trên báo Văn nghệ.
1963), Tôi viết đồng thoại: Dế Mèn, Chim Gáy, Bồ Nông (Tạp chí Văn học, số
10/1968) Các nhà văn Võ Quảng, Nguyễn Kiên, Ngô Quân Miện cũng có những bài viết về tình hình phát triển của truyện đồng thoại
Đội ngũ các cây bút phê bình hiện đang chú trọng nghiên cứu truyện đồng thoại một cách toàn diện hơn Nhiều tài liệu nghiên cứu tập trung vào truyện đồng thoại trong bối cảnh văn học thiếu nhi hoặc qua lăng kính của một tác giả cụ thể Trong lĩnh vực này, Vân Thanh được xem là người tiên phong trong việc nghiên cứu đồng thoại, với những bài viết khái quát về văn học thiếu nhi có đề cập đến thể loại này.
Trong lĩnh vực văn học thiếu nhi, nhiều tác phẩm và nghiên cứu đã được công bố, như "Việt Nam" (Tạp chí văn học, 1962) và "Truyện viết cho thiếu nhi gần đây" (Tạp chí Văn học, 1963) Đặc biệt, "Phác thảo 50 năm văn học thiếu nhi" (Tạp chí văn học, số 9/1995) và bài viết "Tìm hiểu đặc điểm của đồng thoại" (Tạp chí Văn học, số 4/1974) đã đóng góp quan trọng vào việc nghiên cứu thể loại truyện đồng thoại Ngoài ra, các nhà văn như Võ Quảng và Nguyễn Kiên cũng đã có những bài viết sâu sắc về đồng thoại, như "Lại nói về truyện đồng thoại viết cho thiếu nhi" (Tạp chí Văn học, số 1/1982) và "Về sức tưởng tượng của đồng thoại".
Báo Văn nghệ, số 14/1986), Đồng thoại với việc bồi dưỡng tâm hồn các em
(Ngô Quân Miện, Vì trẻ thơ, 1982)…
Lê Nhật Ký đã tiếp nối và phát triển nghiên cứu về đồng thoại, tiếp cận thể loại này từ nhiều khía cạnh khác nhau Ông đã điểm qua quan niệm của các nhà văn Việt Nam về truyện đồng thoại trong bài viết trên Tạp chí Diễn đàn văn hóa văn nghệ Việt Nam, số 6/2008, đồng thời cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách hiểu truyện đồng thoại tại Việt Nam.
Tạp chí Khoa học xã hội (vùng Nam Bộ), số 11/2009 và Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 3/2009 đã đề cập đến đặc điểm truyện đồng thoại Võ Quảng Luận án "Truyện đồng thoại trong văn học Việt Nam hiện đại" được bảo vệ tại hội đồng khoa học Trường Khoa học xã hội Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đã tổng hợp những tinh túy này Sau đó, tác giả đã biên soạn và xuất bản thành sách với nhan đề "Truyện đồng thoại trong văn học Việt Nam hiện đại", hiện là công trình chi tiết nhất về thể loại này Cuốn sách cũng là tài liệu cơ sở quan trọng cho việc triển khai đề tài nghiên cứu.
Nhóm nghiên cứu tập trung vào thể loại truyện phiêu lưu, đặc biệt là đồng thoại hiện đại, nhằm khảo sát các kiểu nhân vật trong thể loại này Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc và đặc điểm của truyện phiêu lưu mà còn làm nổi bật vai trò của các nhân vật trong việc phát triển cốt truyện và truyền tải thông điệp.
Truyện phiêu lưu, đặc biệt là trong thể loại truyện đồng thoại Việt Nam hiện đại, là một lĩnh vực nghiên cứu phong phú nhưng chưa được khai thác đầy đủ Tài liệu về thể loại này còn hạn chế, cho thấy sự thiếu quan tâm đối với văn học thiếu nhi Theo Châu Minh Hùng và Lê Nhật Ký trong công trình "Hệ thống thể loại trong văn học thiếu nhi", truyện phiêu lưu – du kí được định nghĩa là những câu chuyện kể về những cuộc phiêu lưu của nhân vật đến những miền xa lạ, đối mặt với những điều kỳ diệu chưa từng thấy Khái niệm này kết hợp giữa phiêu lưu và du kí, nhấn mạnh tính chất mạo hiểm và hành trình tìm kiếm lý tưởng tự do của nhân vật.
NXB Giáo dục (1993) khi phân tích tác phẩm Tom Sawyer đã chỉ ra rằng truyện phiêu lưu không chỉ mang tính giải trí mà còn phản ánh một xung đột lớn giữa thiện và ác Các xung đột này tạo ra hai phe đối lập rõ rệt, khiến cho cốt truyện trở nên hấp dẫn Hơn nữa, những tình tiết trong truyện thường diễn ra với những pha gay cấn, căng thẳng, sau đó được tạm hoãn để giữ chân người đọc theo dõi những chương tiếp theo.
Nguyễn Anh Đào đã phân tích đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết phiêu lưu của Mark Twain và truyện phiêu lưu nói chung, tập trung vào các yếu tố cấu thành như tình tiết, xung đột, hành động và các tuyến nhân vật.
Truyện phiêu lưu hấp dẫn bởi chất mạo hiểm, một yếu tố li kì thu hút trẻ em, bất kể tác giả có ý định viết cho đối tượng nào Hoàng Anh Đường trong bài viết "Chất mạo hiểm trong truyện phiêu lưu, mạo hiểm viết cho thiếu niên" trên Tạp chí Văn học (số 3/1980) đã chỉ ra rằng độc giả không chỉ cảm nhận mà còn khao khát hòa mình vào cuộc sống của nhân vật, chia sẻ lo âu và hứng thú Họ mong muốn tham gia vào những thử thách, vượt qua khó khăn, từ đó tạo nên những dấu ấn khó phai và khơi dậy những ước mơ táo bạo.
Nhà văn Văn Hồng nhận định rằng truyện phiêu lưu có đặc điểm chung là nhân vật thường xuyên thay đổi môi trường sống và phải đối mặt với những tình huống bất ngờ, hiểm nghèo, đòi hỏi sự bình tĩnh, thông minh và dũng cảm Điều này rất phù hợp với tâm lý lứa tuổi thiếu niên, những người ưa thích cái mới, ham hiểu biết và giàu ước mơ Yếu tố phiêu lưu thường liên quan đến sự kỳ diệu và thường kết hợp với huyền thoại, viễn tưởng và đồng thoại Tiểu thuyết phiêu lưu mạo hiểm được xem là một thế mạnh của văn học thiếu nhi, với bối cảnh thay đổi liên tục và nhân vật đối diện với nhiều bí ẩn, khó khăn và thử thách.
Bài viết "Từ thể loại truyện phiêu lưu nghĩ về 'Dế Mèn phiêu lưu kí'" của Tô Hoài do Vũ Thị Thảo thực hiện đã phân tích các đặc điểm chính của thể loại truyện phiêu lưu Các câu chuyện phiêu lưu thường được chi phối bởi hành động, với hành trình của nhân vật trung tâm chứa đựng nguy hiểm, rủi ro và sự hứng thú Bối cảnh thường diễn ra ở những nơi kỳ lạ hoặc xa xôi, và đa phần nhân vật chính là nam giới Sau những cuộc phiêu lưu đầy thử thách, nhân vật chính thường trải qua những thay đổi tích cực.
“Anh hùng” thể hiện những phẩm chất tốt đẹp đáng ngợi ca Tác giả đã chỉ ra ba mô típ truyện phiêu lưu quen thuộc, bao gồm kiểu truyện phiêu lưu với yếu tố hoang đường và kỳ diệu, cùng với những đặc tính riêng biệt khác.
Tác phẩm "Dế Mèn phiêu lưu kí" là sự kết hợp độc đáo giữa ba thể loại: truyện kí, truyện phiêu lưu và truyện đồng thoại Tác giả đã phân tích tác phẩm dưới góc nhìn của kiểu truyện phiêu lưu "phiêu lưu sống còn", tương tự như nhân vật chính trong các câu chuyện kiểu "Robinson", nơi họ học cách tồn tại một mình trong những hoàn cảnh khắc nghiệt.
Phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu các vấn đề mà luận văn đề xuất, có thể áp dụng nhiều phương pháp khác nhau Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã sử dụng một số phương pháp cụ thể để đạt được kết quả mong muốn.
Phương pháp nghiên cứu nhân vật văn học tập trung vào các khía cạnh nghệ thuật trong việc xây dựng nhân vật loài vật Mục tiêu là cung cấp thông tin hữu ích cho việc khai thác và sáng tác truyện đồng thoại Việt Nam hiện đại.
- Phương pháp thống kê – phân loại: thống kê số lượng tác phẩm đồng thoại và từ đó phân loại tác phẩm theo yêu cầu nghiên cứu của luận văn
Phương pháp so sánh đối chiếu giúp phân tích những điểm tương đồng và khác biệt giữa các tác phẩm cụ thể, từ đó làm nổi bật sự đóng góp của chúng vào thành công của thể loại truyện phiêu lưu trong truyện đồng thoại Việt Nam hiện đại, cũng như trong văn học thiếu nhi nói chung.
Phương pháp phân tích tổng hợp là cách tiếp cận hiệu quả để khảo sát các tác phẩm đã được phân loại, từ đó phân tích các dẫn chứng một cách tổng quát Phương pháp này giúp làm nổi bật luận điểm cần triển khai và khái quát vấn đề nghiên cứu một cách rõ ràng.
Đóng góp của luận văn
Luận văn nghiên cứu hệ thống nhân vật loài vật phiêu lưu trong truyện đồng thoại Việt Nam hiện đại, nhằm giới thiệu và phân loại các tác phẩm đồng thoại có sự xuất hiện của những nhân vật này Bài viết sẽ tập trung làm rõ các đặc điểm nổi bật của hệ thống nhân vật loài vật phiêu lưu, từ đó khẳng định vai trò và ý nghĩa của chúng trong văn hóa truyện đồng thoại Việt Nam.
Luận văn đã xác định khái niệm và diễn tiến của thể loại truyện, đặc biệt là truyện có kiểu nhân vật đặc trưng, trong sự phát triển của văn học dân tộc Đồng thời, nó cũng xem xét đối tượng trong bối cảnh văn học thiếu nhi Việt Nam, nhằm tìm ra sự tiếp nối và phát triển của các tác giả đồng thoại, đặc biệt là những người khai thác cốt truyện phiêu lưu sau thành công của Tô Hoài với tác phẩm "Dế Mèn phiêu lưu kí".
Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận văn gồm có ba chương:
Chương 1: Truyện đồng thoại Việt Nam hiện đại và kiểu nhân vật phiêu lưu
Chương 2: Hệ thống nhân vật loài vật phiêu lưu trong truyện đồng thoại Việt Nam hiện đại
Chương 3: Phương thức nghệ thuật xây dựng nhân vật phiêu lưu trong truyện đồng thoại Việt Nam hiện đại
TRUYỆN ĐỒNG THOẠI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI VÀ KIỂU NHÂN VẬT LOÀI VẬT PHIÊU LƯU
Truyện đồng thoại Việt Nam hiện đại
1.1.1 Khái niệm truyện đồng thoại
Thuật ngữ "truyện đồng thoại" trong văn học Việt Nam hiện đại có nguồn gốc từ Trung Quốc Trong tác phẩm "Truyện đồng thoại Việt Nam hiện đại," Lê Nhật Ký đã giải thích rõ ràng về nguồn gốc của khái niệm này Vào đầu thập niên 60 của thế kỷ XX, nhằm xây dựng một nền văn học thiếu nhi vững mạnh, nhà xuất bản Văn học đã dịch các tài liệu lý luận về sáng tác truyện cho thiếu nhi, trong đó có bài viết "Sáng tác đồng thoại và một số vấn đề khác" của Kim Cận.
Mạn đàm về sáng tác văn học nhi đồng của Hạ Nghi đề cập đến quan niệm đồng thoại, một thuật ngữ chính thức được sử dụng tại Việt Nam từ năm 1961 Thuật ngữ này được giới thiệu trong bài viết "Những thiếu sót cần khắc phục trong sáng tác cho thiếu nhi hiện nay" của Vũ Ngọc Bình, đăng trên báo Văn Nghệ Sau đó, Võ Quảng và Vân Thanh cũng đã có những đóng góp quan trọng về văn học thiếu nhi Việt Nam.
Theo thời gian, thuật ngữ "truyện đồng thoại" ngày càng trở nên phổ biến, không chỉ được nhắc đến trong các bài viết về văn học thiếu nhi mà còn được thảo luận trong các chủ đề riêng biệt Việc công nhận truyện đồng thoại như một thể loại văn học độc lập đã khiến các nhà nghiên cứu phải đưa ra định nghĩa cụ thể cho thể loại này.
Mục từ "đồng thoại" hoặc "truyện đồng thoại" đã được đề cập trong nhiều cuốn từ điển ngôn ngữ nổi tiếng như Từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh, Hán – Việt từ điển của Thiều Chửu, và Từ điển Tiếng Việt của Bùi Quang Tinh cùng Bùi Thị.
Trong cuốn Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, đồng thoại được định nghĩa là thể loại truyện dành cho trẻ em, trong đó các loài vật và vật vô tri được nhân cách hóa, tạo ra một thế giới kỳ diệu phù hợp với trí tưởng tượng của trẻ Khái niệm đồng thoại được xem như một thể loại văn học riêng biệt, không chỉ là truyện cho trẻ em Mặc dù Từ điển ngôn ngữ đã ghi nhận sự tồn tại của đồng thoại, nhưng trong Từ điển văn học, thuật ngữ này vẫn chưa được chú trọng Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy rằng hầu hết các Từ điển văn học hiện nay chưa đề cập đến đồng thoại, và thuật ngữ này chủ yếu chỉ xuất hiện trong các bài báo nghiên cứu và sách chuyên khảo.
Vân Thanh là người đưa ra định nghĩa đầu tiên về đồng thoại vào năm
Trong bài viết "Tìm hiểu đặc điểm của truyện đồng thoại," Vân Thanh nhận định rằng đồng thoại là thể loại văn học độc đáo, kết hợp giữa hiện thực và mơ tưởng, với nhân vật chính thường là động vật, thực vật hoặc vật vô tri mang tính cách con người Tác giả sử dụng thế giới không thực để phản ánh xã hội loài người, giúp người đọc cảm nhận tình cảm và cuộc sống của con người qua những sự việc phi lý Mặc dù định nghĩa về đồng thoại khá chi tiết, tác giả vẫn có những điểm chưa rõ ràng Trong bối cảnh lý luận về thể loại này chưa được nhiều nghiên cứu, quan điểm của Vân Thanh là rất đáng quý và trân trọng.
Vân Thanh nhấn mạnh sự cần thiết phải phân biệt đồng thoại với các thể loại văn học khác như huyền thoại và văn học dân gian Điểm khác biệt chính giữa đồng thoại và huyền thoại nằm ở đối tượng viết: đồng thoại chủ yếu dành cho trẻ em, trong khi huyền thoại hướng đến người lớn với nội dung triết học sâu sắc và phương pháp biểu hiện phức tạp Vân Thanh cũng đề cập đến mối quan hệ giữa văn học dân gian và đồng thoại, cho rằng văn học dân gian là một nguồn gốc quan trọng của đồng thoại, cung cấp tài liệu phong phú cho sáng tác đồng thoại, đồng thời chỉ ra rằng đồng thoại cũng có nhiều điểm tương đồng với cổ tích thần kỳ và ngụ ngôn trong văn học dân gian.
Các nhà văn, không chỉ các nhà nghiên cứu, cũng đóng góp quan điểm riêng về đồng thoại, làm phong phú thêm lý luận thể loại này Một trong những tác giả tiêu biểu là Võ Quảng, người đã chia sẻ ý kiến của mình qua bài viết "Lại nói về truyện đồng thoại viết cho thiếu nhi," đăng trên Tạp chí Văn học.
Nhà văn (sinh năm 1982) đã chia sẻ quan điểm riêng về thể loại đồng thoại, nơi ông đã đóng góp 23 tác phẩm Ông cho rằng truyện đồng thoại là một thể loại tự sự hiện đại, rất phù hợp với thiếu nhi, mang lại giá trị văn chương đặc biệt cho lứa tuổi này.
Ông nhấn mạnh rằng đồng thoại không chỉ dễ hiểu mà còn dễ xúc động, nhờ vào yếu tố tưởng tượng phong phú Loại truyện này được gọi là "giàu chất tưởng tượng", với nguồn gốc từ thực tế hoặc từ thói quen, tập tục và tín ngưỡng Hệ thống nhân vật trong đồng thoại rất đa dạng, bao gồm không chỉ con người mà còn nhiều loài vật khác nhau, từ động vật có xương sống đến không có xương sống, có khả năng nhảy, bay, đi và lội Ngoài ra, các nhân vật cũng có thể là cây cỏ, hoa quả, thích nghi với mọi khí hậu.
Võ Quảng nhấn mạnh rằng từ cây kim, sợi chỉ đến đoàn tàu, chiếc cầu sắt đều có thể trở thành nhân vật trong đồng thoại Ông không chỉ tập trung vào yếu tố nhân cách hóa mà còn chú trọng đến sự hòa quyện giữa chất người và chất vật Ông nhận định rằng chỉ có chất người thôi thì chưa đủ để tạo nên đồng thoại, vì nếu vậy, nhân vật chỉ cần là con người mà không cần nhân cách hóa Sự hấp dẫn của đồng thoại nằm ở việc chất người và vật hòa quyện, với mức độ khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh, và đây chính là yếu tố quan trọng tạo nên “chất nghệ thuật cho đồng thoại”.
Nhà văn Văn Hồng, nguyên Tổng biên tập Nhà xuất bản Kim Đồng, đã dành cả cuộc đời để theo dõi phong trào sáng tác và viết phê bình sách cho thiếu nhi Ông nhận định về truyện đồng thoại rằng: “Đồng thoại theo Đào Duy Anh là truyện chép cho trẻ em Tuy nhiên, trong nghĩa thông thường, đồng thoại thường chỉ những câu chuyện về loài vật được nhân cách hóa.”
Với kinh nghiệm trong lĩnh vực xuất bản, ông khẳng định rằng đồng thoại là thể loại phù hợp với thị hiếu và tâm lý trẻ em, đặc biệt là tâm lý yêu thích sự kỳ diệu và phép màu trong cuộc sống.
Các nhà nghiên cứu văn học thiếu nhi đã phát triển khái niệm đồng thoại, với Châu Minh Hùng định nghĩa rằng đồng thoại hiện đại là thể loại văn học viết cho trẻ em, kế thừa từ đồng thoại dân gian nhưng cần có sự mới mẻ Đồng thoại hiện đại vẫn sử dụng các đối tượng như loài vật, cỏ cây, hoa quả, tạo nên sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại Lê Nhật Ký, trong công trình của mình, đã chỉ ra rằng đồng thoại được xem là những sáng tác hiện đại trong văn học Việt Nam, và theo nghĩa hẹp, nó là thể loại dành cho trẻ em với đặc trưng nhân cách hóa nhân vật, gián tiếp phản ánh câu chuyện con người.
Nhiều nhà nghiên cứu và các nhà văn sáng tác truyện đồng thoại đều đồng tình với quan niệm này, và chúng tôi cũng chia sẻ quan điểm đó.
Sự xuất hiện của kiểu nhân vật loài vật phiêu lưu
Truyện đồng thoại mở ra một thế giới diệu kỳ, mang lại niềm vui cho trẻ em và gợi nhớ về tuổi thơ Sức hấp dẫn của thể loại này đến từ những nhân vật động vật đa dạng, như chú mèo con dũng cảm trong "Cái Tết của Mèo con" hay quá trình biến hóa kỳ diệu của chú Nòng Nọc trong "Trong một hồ nước" Những câu chuyện như "Võ sĩ Bọ Ngựa" cũng thu hút với những tình huống hài hước và tinh nghịch Đặc biệt, các truyện đồng thoại với nhân vật phiêu lưu cho phép các loài vật tự do thể hiện cá tính và khám phá thế giới xung quanh, tạo nên những chuyến hành trình thú vị và ý nghĩa.
Phiêu lưu được định nghĩa là hành động liều lĩnh, mạo hiểm và không lường trước những nguy hiểm cũng như hậu quả xấu Theo Từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như Ý (1996), phiêu lưu mang ý nghĩa khám phá những điều mới mẻ, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Theo định nghĩa của Hoàng Phê trong Từ điển Tiếng Việt, từ "phiêu lưu" có hai nghĩa: thứ nhất là sự phiêu bạt, tức là bị hoàn cảnh buộc phải rời bỏ quê hương và đi đến những nơi xa lạ; thứ hai là tính chất liều lĩnh, vội vàng, không tính toán trước khi hành động và không lường trước hậu quả nghiêm trọng Trong nghiên cứu này, chúng tôi sẽ phân tích từ "phiêu lưu" dựa trên định nghĩa này và xác định hai kiểu nhân vật phiêu lưu: nhân vật bị ép buộc phải phiêu lưu và nhân vật chủ động tìm kiếm phiêu lưu.
Phiêu lưu không chỉ đơn thuần là sự di chuyển mà còn thể hiện tính liều lĩnh trong hành động Truyện phiêu lưu thường xoay quanh những nhân vật chính thích khám phá hoặc bị ép phải di chuyển, với bối cảnh thay đổi từ đồng bằng đến miền núi và biển cả, tạo sự hứng thú cho độc giả, đặc biệt là trẻ em Ở độ tuổi hiếu động, trẻ em luôn khao khát khám phá thế giới xung quanh, và sự nghịch ngợm của chúng phản ánh tinh thần phiêu lưu trong truyện Câu nói “Đi một ngày đàng học một sàng khôn” nhấn mạnh rằng những trải nghiệm, dù khó khăn hay nguy hiểm, đều mang lại bài học quý giá cho nhân vật Qua hành trình trưởng thành của nhân vật, độc giả cũng sẽ học hỏi được những kinh nghiệm bổ ích, từ đó tránh những sai lầm đáng tiếc.
1.2.1 Nhân vật loài vật phiêu lưu trong văn học thế giới Ở phương Tây, “cái tôi” cá nhân được khai phóng, những chuyến du hành khám phá thế giới mới đã sinh ra các tác phẩm lớn như Robinson Crusoe của Daniel Defoe, Gulliver du ký của Jonathan Swift, Đôn Kihôtê của Miguel
De Cervanties Saavedra, Robin Hood của Henry Gilbert, Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer, Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn của Mark Twain và Hoàng tử bé của Antoine De Saint đều thể hiện tư tưởng phiêu lưu và khát khao khám phá Những câu chuyện đồng thoại này mang đến những cuộc hành trình hấp dẫn, đặc biệt là từ góc nhìn của các nhân vật động vật, tạo nên những bài học quý giá và thú vị cho người đọc.
Ta có thể kể đến tác phẩm Gió qua rặng liễu của nhà văn người Anh
Kenneth Grahame, vào năm 1908, đã mang đến câu chuyện phiêu lưu đầy màu sắc của những người bạn nhỏ như Chuột Chũi, Chuột Nước, Cóc và Lửng, qua những dòng sông, bờ cỏ và khu rừng, làm bừng sáng vùng đầm lầy và mang đến mùa xuân Tác phẩm mở ra một thế giới gần gũi, chứa đựng những cảnh trí kỳ diệu và đam mê tuổi trẻ Tương tự, "Đồi thỏ" của Richard Adams kể về hành trình di cư vĩ đại của loài thỏ, phản ánh cuộc đấu tranh sinh tồn khốc liệt với thiên nhiên và con người Tác phẩm này vẽ nên một cuộc phiêu lưu bất tận, khám phá miền đất mới và mang đến cái nhìn chân thực về một thế giới nơi tự nhiên hiền hòa đối lập với nền văn minh hiện đại, vô cảm.
Tác giả Stuart Avery Gold trong loạt truyện "Ping 1: Vượt khỏi ao tù" và "Ping 2: Hành trình vươn ra biển lớn" đã khắc họa hình ảnh con ếch Ping như một biểu tượng cho khát vọng vươn lên và bứt phá khỏi giới hạn Cuộc phiêu lưu của Ping không chỉ là tìm kiếm sự thay đổi bên ngoài mà còn là hành trình khám phá nội tâm, với câu nói nổi bật: “Cuộc hành trình có ý nghĩa nhất chính là cuộc hành trình bên trong mỗi chúng ta.” Ping trở thành đại diện cho những người đang chùn bước, cần dám mạo hiểm để đối mặt với thách thức của sự thay đổi Ý niệm về việc thức tỉnh bản thân cũng được thể hiện qua hình ảnh chú ong Buzz trong tác phẩm "Sống hay tồn tại" của Jonh Penberthy, khi chú ong này tự hỏi về ý nghĩa thực sự của cuộc sống và giá trị của những khoảnh khắc tận hưởng cuộc sống Sự sống không chỉ đơn thuần là những hoạt động hàng ngày mà còn phải chứa đựng ước mơ và khát vọng để ta sống trọn vẹn với đam mê.
Buzz bắt đầu hành trình khám phá cuộc sống khác biệt, học hỏi nhiều trải nghiệm quý giá và cảm nhận niềm vui thực sự khi sống và làm việc bằng trái tim Ở Phương Đông, "cái tôi" thường bị ràng buộc bởi lễ giáo phong kiến, nhưng vẫn có những cá nhân dám đột phá như trong kiệt tác Tây du kí của Ngô Thừa Ân Hình tượng con khỉ đá, sau khi tu luyện ngàn năm, đã phản ánh ước mơ chống lại cường quyền và luật lệ Dù bị Phật tổ Như Lai áp chế dưới núi Ngũ Hành Sơn 500 năm, con khỉ chỉ được giải thoát khi hộ tống Đường Tăng thỉnh kinh Hành trình từ Đông thổ Đại Đường sang Tây Trúc đầy gian nan và thử thách, cuối cùng dẫn đến thành công – thỉnh được chân kinh và năm thầy trò cùng đắc đạo Tôn Ngộ Không có thể coi là nhân vật phiêu lưu đầu tiên trong văn học phương Đông.
Với sự hòa nhập văn hóa, tư tưởng phương Đông ngày càng cởi mở, truyện thiếu nhi, đặc biệt là truyện đồng thoại, đã phát triển mạnh mẽ, theo kịp văn học thế giới Nổi bật trong số đó là nhân vật mèo máy Doraemon của tác giả Nhật Bản Fujiko F Fujio Nhờ chiếc túi thần kỳ, Doraemon đã đưa Nobita và bạn bè vào những cuộc phiêu lưu kỳ thú, từ thời kỳ khủng long đến các hành tinh xa xôi, giúp trẻ em khám phá thế giới Những bảo bối và câu chuyện trong Doraemon không chỉ kích thích sự ham thích khoa học - công nghệ mà còn nuôi dưỡng ước mơ về tương lai tươi sáng, khuyến khích trẻ em luôn tìm kiếm giải pháp cho những khó khăn trong cuộc sống.
Cô gà mái xổng chuồng của tác giả Hwang Sun Mi, do Nhã Nam xuất bản năm 2013, đã thu hút sự chú ý lớn trong ngành xuất bản Câu chuyện xoay quanh cô gà mái Mầm Lá, người không giống những gà mái công nghiệp thông thường mà luôn khao khát được ấp trứng và trở thành một người mẹ thực thụ Hành trình của cô từ trại gà đến khu vườn, đồng cỏ và cuối cùng là bầu trời, thể hiện sự phát triển mạnh mẽ và trưởng thành của cô Dù phải đối mặt với khó khăn và cái chết, Mầm Lá không bao giờ lùi bước, mà luôn tiến về phía trước để thực hiện ước mơ tự do và sống thật với chính mình Quyển sách truyền tải thông điệp về khát vọng sống có ý nghĩa và can đảm theo đuổi những ước mơ.
Nhân vật loài vật luôn là tâm điểm của văn học thiếu nhi trên toàn thế giới, với các nhà văn khéo léo xây dựng một thế giới phong phú và sống động Thế giới này không chỉ chứa đựng những khó khăn, vấp ngã mà còn thể hiện ý chí và nghị lực vượt qua thử thách để hướng đến cái tốt đẹp Qua những cuộc phiêu lưu, nhân vật học hỏi được nhiều điều thú vị và bổ ích Những bài học giáo dục cho trẻ em được lồng ghép tinh tế trong từng trang văn, góp phần quan trọng vào quá trình hình thành nhân cách cho các em.
1.2.2 Nhân vật loài vật phiêu lưu trong văn học Việt Nam Ưu thế của các nhà văn thế giới là các cuộc phiêu lưu không biên giới, xuyên thời gian cùng với trí tưởng tượng bay bổng tuyệt vời, khả năng sáng tạo không giới hạn Còn ở Việt Nam, ta phải thừa nhận rằng văn học nước ta nói chung, văn học thiếu nhi nói riêng chưa khai thác hết tiềm năng của mảng truyện này Truyện thiếu nhi khai thác đề tài phiêu lưu ở nước ta tuy có những tác phẩm đặc sắc nhưng về số lượng nhìn chung vẫn còn khiêm tốn so với thế giới Ta có thể điểm một vài cái tên như: Đất rừng phương Nam, Cuộc truy tầm vũ khí (Đoàn Giỏi), Quê nội (Võ Quảng), Hành trình ngày thơ ấu (Dương
Thu Hương), Vẫn chuyện phiêu lưu (Hồng Nhi), Chú bé có tài mở khóa
(Nguyễn Quang Thân), Chó Bi, đời lưu lạc (Ma Văn Kháng)…
Các nhà văn Việt Nam thường tập trung vào cuộc sống hiện tại, qua đó chia sẻ cảm xúc và hướng dẫn trẻ em về các giá trị tinh thần quan trọng như tình chị em, tình bạn, sự trung thực và lòng tin Điều này giúp các em định nghĩa rõ ràng hơn về những khái niệm này Sự thành công bước đầu của nhiều tác giả như Vũ Thị Thanh Tâm là minh chứng cho thế mạnh của họ trong việc kết nối với độc giả trẻ.
Cuộc chiến giữa các tác phẩm văn học như "Tóc ngắn tóc dài", "Đường ra biển lớn", "Nhật kí Sẻ đồng", "Em Béo", "Ba nàng lính ngự lâm", "Tét đại ca - cậu thật rắc rối", và "Tũn tồ" cho thấy giá trị giáo dục của văn học Tuy nhiên, nếu chúng ta quá chú trọng vào chức năng giáo dục, tác phẩm sẽ trở nên cứng nhắc và giáo điều, dẫn đến việc trẻ em sợ đọc và xa lánh văn học.