Tạp chí Khoa học VẤN ĐỀ ĐÀO TẠO NGUỒN NHÂN LỰC CHO SÂN KHẤU TRUYỀN THỐNG KHMER NAM BỘ Đào Hồng Nam1 Tóm tắt Rơ băm, Dù kê hai loại hình nghệ thuật sân khấu đặc sắc, độc đáo người Khmer Nam Bộ, vốn có vị trí đặc biệt đời sống tinh thần người dân Khmer vùng đất Hiện nay, nhiều loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống khác Việt Nam, Rô băm, Dù kê đứng trước nguy bị mai dần Để hai loại hình sân khấu dân gian đứng vững với thời gian, giữ gìn sắc dân tộc, việc đào tạo nguồn nhân lực có trình độ cao, có chun mơn sâu, thật u mến, am hiểu, đủ sức để giữ gìn phát huy vốn quý dân tộc, điều cần thiết Bài viết xin đóng góp số ý kiến bàn việc đào tạo nguồn nhân lực cho nghệ thuật Dù kê nói riêng, nghệ thuật sân khấu Khmer Nam Bộ nói chung Từ khóa: Rơ băm; Dù kê; Nghệ thuật Rô băm, Dù kê; Đào tạo nguồn nhân lực cho Rô băm, Dù kê; Sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ Abstract Ro bam, Duke – the two special and unique theatre forms of Southern Khmer area – play the important role in Khmer people’s spiritual life Currently, Ro bam and Du ke are in the same situation as other types of Vietnamese traditional theatre, falled into oblivion It is essential to educate human resource who is well-trained and be able to reserve, bring into play the nation’s tradition This article contributes some good ideas for training people who are fond of Duke in particular, Southern Khmer’s traditional theatre in general Keywords: Ro bam; Duke; Ro bam - Duke Art; Training human resources for Ro bam, Duke; Southern Khmer’s traditional theatre Đặt vấn đề Rô băm, Dù kê hai loại hình nghệ thuật sân khấu đặc sắc, độc đáo người Khmer Nam Bộ, kể từ đời, vốn có vị trí đặc biệt đời sống tinh thần người dân Khmer vùng đất Ở vùng có đơng đồng bào Khmer sinh sống Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu nghệ thuật sân khấu Rơ băm, Dù kê, có thời hồng kim, phát triển mạnh mẽ, đơng đảo cơng chúng đón nhận Đặc biệt, loại hình sân khấu Dù kê nhân dân nước bạn - Campuchia, hoan nghênh, đoàn Dù kê Xả Cọn (Sóc Trăng) mạnh dạn sang lưu diễn thủ đô Phnôm Pênh vào năm đầu kỉ XX Tuy nhiên, nhiều loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống khác Việt Nam như: Tuồng, Chèo, Cải lương Rơ băm, Dù kê đứng trước nguy bị mai dần Do Tiến sĩ Quản lý giáo dục, Hiệu trưởng Trường Đại học Bạc Liêu 74 Số 13, tháng 3/2014 đó, nhiều hoạt động nhằm bảo tồn phát huy hai loại hình nghệ thuật này, đặc biệt Dù kê, triển khai Chẳng hạn như: Hội thảo bảo tồn phát triển nghệ thuật truyền thống Khmer Nam Bộ năm 1980, Bộ VHTT tổ chức tỉnh Hậu Giang; Hội thảo bảo tồn phát huy nghệ thuật sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ năm 1995, Bộ VHTT tổ chức tỉnh Sóc Trăng; Hội thảo khoa học “Nghệ thuật sân khấu Dù kê Khmer Nam Bộ - Di sản văn hóa dân tộc”, UBND tỉnh Trà Vinh phối hợp với Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ chủ trì tổ chức vào tháng 11 – 2013; Liên hoan nghệ thuật sân khấu Dù kê lần thứ I, tỉnh Sóc Trăng đăng cai tổ chức vào tháng 11 – 2013, với quy mơ tồn quốc; nhiều viết, cơng trình sưu tầm, khảo cứu, nghiên cứu khoa học xoay quanh lĩnh vực thực nhiều mức độ, phạm vi khác Xung quanh vấn đề cần khắc phục, giải quyết, để hai loại hình sân khấu dân Chuyên đề “Nghệ thuật sân khấu Dù kê Khmer Nam Bộ - Di sản văn hóa dân tộc” gian đứng vững với thời gian, giữ gìn sắc dân tộc, vấn đề nguồn nhân lực Trong điều kiện thiếu thốn nguồn nhân lực, đặc biệt nguồn nhân lực có trình độ cao, có chun mơn sâu, thật yêu mến, am hiểu, đủ sức để giữ gìn phát huy vốn quý dân tộc, ta cần có đầu tư mức, hướng để giải vấn đề quy, ngắn hạn, dài hạn , phải chọn lọc nội dung chương trình, đối tượng người học, đội ngũ người dạy cách phù hợp Phải nhớ đào tạo nguồn nhân lực phục vụ cho sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ, mà chủ yếu vùng Đồng sơng Cửu Long, chúng tơi nghĩ không nên đào tạo đại trà, mà phải đào tạo có chọn lọc, phù hợp nhu cầu thực tiễn Trong khn khổ viết này, góc độ nhà quản lý giáo dục, chúng tơi xin góp thêm số ý kiến bàn việc đào tạo nguồn nhân lực cho nghệ thuật Dù kê nói riêng, nghệ thuật sân khấu Khmer Nam Bộ nói chung Thứ ba, đào tạo phải đảm bảo sát thực tiễn Chương trình đào tạo, phương thức đào tạo phải đảm bảo học đôi với hành, phải đảm bảo nghiêm túc, chí nghiêm khắc, để đội ngũ đào tạo quy trường phải đáp ứng lịng mong mỏi nhân dân, phải phục vụ nhân dân, giữ vững sắc sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ Mấy vấn đề cần ý công tác đào tạo nguồn nhân lực cho sân khấu truyền thống Khmer 2.1 Vấn đề nguyên tắc công tác đào tạo nguồn nhân lực cho sân khấu truyền thống Khmer Để đảm bảo tính hiệu công tác đào tạo nguồn nhân lực cho sân khấu truyền thống Khmer vấn đề cần ý công tác đào tạo phải đảm bảo số nguyên tắc sau: Thứ nhất, đào tạo phải có tính kế thừa Kế thừa thể nhiều phương diện, chẳng hạn: Kế thừa phương thức giảng dạy, truyền nghề có dân gian; Kế thừa phương thức biên soạn, chuyển thể, sáng tạo tác phẩm để cung cấp nguồn kịch cho sân khấu Tức kế thừa kinh nghiệm có dân gian để phục vụ cho cơng tác đào tạo Từ đúc kết, hệ thống kinh nghiệm thực tiễn đó, sở để lập chương trình đào tạo, phương pháp đào tạo phù hợp Sở dĩ phải kế thừa kinh nghiệm có dân gian nghệ thuật sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ vốn bắt nguồn từ dân gian, ăn sâu bén rễ tâm thức dân gian bao đời nay, gắn chặt với đời sống, tâm tư tình cảm dân gian, đó, muốn đào tạo hướng ta buộc phải quay trở lại gốc để tìm hiểu, học hỏi, khái quát, nâng chất nâng tầm lên chương trình đào tạo quy, đại Thứ hai, đào tạo phải có tính chọn lọc Tùy vào loại hình đào tạo: quy, khơng Thứ tư, đào tạo phải đảm bảo tính đồng Phải đảm bảo tỉnh có đơng đồng bào Khmer sinh sống, có đồn sân khấu truyền thống Khmer, tất nơi phải hưởng sách ưu tiên (nếu có) đào tạo nguồn nhân lực, để nghệ thuật sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ phát triển đồng Tuyệt đối tránh tình trạng thiếu kế hoạch đầu tư cho cơng tác đào tạo, dễ dẫn đến tình trạng đầu tư cục bộ, thừa thiếu, hiệu 2.2 Chọn lọc đối tượng người học Đối tượng người học muốn nhấn mạnh đối tượng học để trở thành người nghệ sĩ chuyên nghiệp sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ Rô băm, Dù kê, phải đâu sớm chiều học Nghệ thuật múa Rô băm với đặc điểm “đĩnh đạc, trì chí, mềm mại dun dáng”, ngày đâu dễ người đạt đến trình độ Dù kê, tiếp sau Rô băm, tiếp thu tinh túy sân khấu Rơ băm, dung nạp nhiều hình thức ca múa khác, Dù kê giữ nét truyền thống sân khấu dân gian Khmer, với nghệ thuật múa đường cong điêu luyện Vì lẽ đó, khơng phải học để trở thành người nghệ sĩ chuyên nghiệp sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ Số 13, tháng 3/2014 75 Tạp chí Khoa học Cho nên, để tránh đào tạo dàn trải, hiệu quả, cần ý lựa chọn đối tượng người học, phải người có khiếu, có tâm huyết, có niềm đam mê mãnh liệt với nghệ thuật sân khấu truyền thống Và ra, phải có vốn văn hóa định, để đủ sức lĩnh hội, tiếp thu, trân trọng truyền bá nghệ thuật truyền thống dân tộc Hiện nay, tình trạng hẫng hụt đội ngũ kế thừa, lớp thiếu niên Khmer có hứng thú với loại hình nghệ thuật truyền thống lúc ỏi, cho nên, đến lúc phải trọng việc giáo dục truyền thống nghệ thuật, tình yêu nghệ thuật cho lớp người sau Đồng thời, cần phát chăm bồi chồi non có tố chất tốt để phát triển tương lai Học Rô băm, Dù kê, học từ độ tuổi lên mười, đơi bàn tay, bàn chân cịn mềm mại, dễ tiếp thu động tác uốn cong, mềm dẻo, khả lớn lên trở thành người nghệ sĩ chuyên nghiệp cao 2.3 Chú trọng đội ngũ “Nhà giáo” q trình đào tạo Mục đích việc đào tạo nguồn nhân lực cho sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ để có đội ngũ nghệ sĩ chuyên nghiệp, phục vụ cho tồn phát triển loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian độc đáo này, phải đảm bảo đào tạo có chọn lọc, số lượng phải tuyệt đối đảm bảo chất lượng, mà muốn có chất lượng, có trị giỏi, phải có thầy hay Đội ngũ Nhà giáo để giảng dạy lĩnh vực cần chọn lọc cẩn thận, phải người có tâm huyết, thật am hiểu nguồn gốc, trình hình thành phát triển Rơ băm, Dù kê, quan trọng phải có kinh nghiệm thực thụ biểu diễn, đủ sức, đủ tầm để truyền nghề Vấn đề nan giải là, tìm người thầy hội đủ điều kiện nói khơng nhiều Theo tài liệu “Văn hóa Khmer Nam Bộ - Nét đẹp sắc văn hóa Việt Nam” Phạm Thị Phương Hạnh (Chủ biên), tính đến đầu năm 2010, Nam 76 Số 13, tháng 3/2014 Bộ có 11 nghệ sĩ ưu tú, có người mất, lại người, số thật ỏi so với nhu cầu thực tiễn Như vậy, cần phải nhanh chóng tổ chức chương trình đào tạo quy, mời nghệ nhân gạo cội tham gia đào tạo cho tầng lớp kế thừa Ngoài ra, tỉnh có đồn nghệ thuật sân khấu truyền thống Khmer chọn cử nghệ sĩ có thành tựu định tham gia vào công tác đào tạo 2.4 Một số vấn đề khác 2.4.1 Chú ý đa dạng hóa loại hình đào tạo Căn vào tình hình thực tiễn, chất lượng, điều kiện, hoàn cảnh nguồn nhân lực, mục tiêu chương trình đào tạo, ta có loại hình đào tạo phù hợp, để đảm bảo cho tất có niềm đam mê, có khiếu, đào tạo để trở thành nghệ sĩ chuyên nghiệp Chẳng hạn: Đối với thiếu niên từ sớm bộc lộ khiếu, ta cần có kế hoạch chăm bồi, đưa vào sinh hoạt nơi có biểu diễn nghệ thuật sân khấu truyền thống, cho tham gia tập luyện động tác bản, sau lớn lên cho theo học chương trình đào tạo quy, tập trung, trình độ trung cấp, cao đẳng, đại học, để đào tạo bản, chuyên sâu Đối với nghệ sĩ có chút vốn liếng nghề, tức tham gia biểu diễn, có chút kinh nghiệm, ta tổ chức khóa đào tạo có thời hạn khoảng – năm Trong thời gian họ học tập trung, bổ túc vốn văn hóa cần thiết, học theo chương trình đào tạo quy để nâng cao hiểu biết nghề, nâng cao kỹ diễn xuất Với đối tượng nghệ sĩ lâu năm nghề, tổ chức khóa tập huấn ngắn hạn, mục đích đợt tập huấn để họ có điều kiện cập nhật kiến thức nghề, nắm tình hình chung nghề, họ vừa học đồng thời vừa trao truyền cho Chuyên đề “Nghệ thuật sân khấu Dù kê Khmer Nam Bộ - Di sản văn hóa dân tộc” kinh nghiệm quý báu nghề Đấy dịp để họ giao lưu, học hỏi, cập nhật kiến thức, đồng thời dịp để họ truyền cho lửa đam mê với nghề 2.4.2 Quan tâm đến đặc trưng nghệ thuật sân khấu truyền thống Khmer trình đào tạo Quá trình đào tạo nguồn nhân lực cho sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ từ khâu tuyển sinh đầu vào đến chương trình đào tạo, xây dựng chuẩn đầu ra, tất phải đặc biệt lưu ý đến đặc trưng loại hình nghệ thuật Thứ nhất, người ta thường gọi nghệ thuật đường cong Tư múa đôi bàn tay phải cong vút, uyển chuyển, phối hợp nhịp nhàng với chuyển động mềm mại tồn thân Do tuyển sinh đầu vào, cần tuyển đối tượng có đủ tố chất, khiếu để thực điệu múa cổ điển, có tính quy phạm Thứ hai, tính chất phức tạp, độc đáo loại hình nghệ thuật này, nên chương trình đào tạo phải giáo dục tính kiên nhẫn, trì chí, để học viên có đủ sức, đủ tinh thần để theo đuổi việc học, theo nghề, tận tâm với nghề Thứ ba, Dù kê sẵn sàng dung nạp nhiều hình thức nghệ thuật, cải biến để phù hợp thị hiếu thẩm mỹ khán giả, nên người ta ví Dù kê “một tờ giấy thấm” hút lấy tất tinh hoa loại hình nghệ thuật khác, “một lị lửa” mà người ta chụm đủ thứ củi Do đó, chương trình đào tạo phải có khả huấn luyện cho người nghệ sĩ có đủ trình độ để họ biết “gạn đục, khơi trong”, lọc lấy phần tinh hoa mà tiếp nhận, cải biến cho phù hợp; đồng thời bỏ phần khơng hay, để loại hình nghệ thuật vừa giao lưu, tiếp biến, vừa không bị lai căng, gốc, không bị đánh nét sắc, độc đáo 2.4.3 Quan tâm đến đối tượng “Người thưởng thức” Công chúng, người thưởng thức nghệ thuật Rô băm, Dù kê, nên quan tâm mức, nguồn nhân lực quan trọng góp phần vào việc bảo tồn, phát huy hai loại hình nghệ thuật độc đáo Người thưởng thức, đặc biệt người “biết thưởng thức” Rô băm, Dù kê không nhiều, giới trẻ Do đó, người “biết thưởng thức”, ta cần đặc biệt quan tâm để có kế hoạch thu hút đầu vào đối tượng này, để họ từ người “biết thưởng thức” trở thành người phát hiện, đào tạo, đào tạo xong, đến phiên mình, họ truyền lửa cho hệ sau tiếp bước Với đối tượng này, họ phát hiện, cần quan tâm đến trình độ văn hóa họ, hiểu biết họ, vốn học vấn họ ảnh hưởng nhiều đến cách hiểu, cách biểu diễn họ sau đào tạo Do đó, cần ý bổ sung, làm đầy vốn văn hóa họ, trình độ văn hóa họ cịn thấp, để họ có cách hiểu sâu sắc, có ý thức, có sáng tạo đắn, góp phần quan trọng việc bảo tồn nghệ thuật sân khấu truyền thống dân tộc 2.4.4 Chính sách đào tạo sử dụng đội ngũ đào tạo Một điều định lớn đến thành công công tác đào tạo nguồn nhân lực cho sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ sách đào tạo sử dụng đội ngũ đào tạo Từ lâu, Rơ băm, Dù kê hình thành phát triển dân gian, tồn dân gian ngày nay, có thời kỳ phát triển rực rỡ, có lúc tồn âm thầm, dai dẳng Phần lớn nhờ vào sức dân, lịng dân, tình yêu thương máu thịt dân nghệ thuật sân khấu truyền thống dân tộc họ Thế ngày nay, công nghệ thông tin mang loại hình giải trí “đến tận giường ngủ” người, Rơ băm, Dù kê muốn tồn phải có sách bảo tồn phát triển, có sách đào tạo sử dụng đội ngũ đào tạo Phải chăm lo đến lợi ích đáng cho người nghệ sĩ, người “giữ lửa truyền thống”, phải thực việc làm có ích để cổ vũ tinh thần họ, để họ n tâm học tập, Số 13, tháng 3/2014 77 Tạp chí Khoa học yên tâm theo nghề, cống hiến tồn phát triển nghệ thuật dân tộc Kết luận Đến nay, vùng đất phương Nam, người Khmer lưu giữ hai loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian độc đáo dân tộc, đặc biệt kịch hát Dù kê, góp phần làm phong phú thêm vốn văn hóa dân tộc, làm đặc sắc thêm vốn văn hóa dân gian Nam Bộ, điều vơ đáng q Do đó, để Rơ băm, Dù kê tiếp tục đứng vững với thời gian, không bị mai một, khơng bị chìm vào qn lãng, ta cần nhanh chóng đào tạo đội ngũ kế thừa có đủ tâm, đủ lực, để Rơ băm, Dù kê ghi tên danh sách Di sản văn hóa phi vật thể giới, ta đủ sức trì, giữ vẻ độc đáo, tính truyền thống hai loại hình sân khấu dân gian đặc sắc Tài liệu tham khảo Đàm Văn Hiển, Trần Văn Bổn, Lê Hàm 2012 Sân khấu dân gia NXB Văn hóa dân tộc Đào Huy Quyền, Sơn Ngọc Hồng, Ngơ Khị 2007 Nhạc khí dân tộc Khmer Sóc Trăng Nxb Tổng hợp Tp HCM Lê Huy Hồng 2001 Xây dựng sách xã hội tạo cơng bằng, bình đẳng việc phát huy nguồn lực sáng tạo người Việt Nam Triết học số tr 5-8 Phạm Minh Hạc 2001 Nghiên cứu người nguồn nhân lực vào công nghiệp hóa, đại hóa Nxb Chính trị Quốc gia Phạm Thị Phương Hạnh (Chủ biên) 2011 Văn hóa Khmer Nam Bộ - Nét đẹp sắc văn hóa Việt Nam NXB Chính trị Quốc gia – Sự Thật 78 Số 13, tháng 3/2014 ... truyền thống Khmer 2.1 Vấn đề nguyên tắc công tác đào tạo nguồn nhân lực cho sân khấu truyền thống Khmer Để đảm bảo tính hiệu công tác đào tạo nguồn nhân lực cho sân khấu truyền thống Khmer vấn đề. .. ngũ đào tạo quy trường phải đáp ứng lòng mong mỏi nhân dân, phải phục vụ nhân dân, giữ vững sắc sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ Mấy vấn đề cần ý công tác đào tạo nguồn nhân lực cho sân khấu truyền. .. họ truyền cho lửa đam mê với nghề 2.4.2 Quan tâm đến đặc trưng nghệ thuật sân khấu truyền thống Khmer trình đào tạo Quá trình đào tạo nguồn nhân lực cho sân khấu truyền thống Khmer Nam Bộ từ khâu