1. Trang chủ
  2. » Luận Văn - Báo Cáo

GÓP PHẦN ĐÁNH GIÁ VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA LIÊN XÔ VÀ CÁC NƯỚC XH CHỦ NGHĨA

11 495 0

Đang tải... (xem toàn văn)

Tài liệu hạn chế xem trước, để xem đầy đủ mời bạn chọn Tải xuống

THÔNG TIN TÀI LIỆU

Thông tin cơ bản

Định dạng
Số trang 11
Dung lượng 254,06 KB

Nội dung

Ddng thdi, sU hien hen cua cac chuyen gia Lien Xd tren nhieu hnh •vUc quan sil, chinh tri, kinh te, van hda - giao due.., cung chinh la n h i m thie't lap mpt sil kiem soat chat che hdn

Trang 1

GOP PHAN DANH GIA VE MOI QUAN HE GIUA LIEN XO VA CAC NOtirC XA HOI CHU N G H I A DONG AU QUA N H O N G BIEN CO NAM 1956 0 BA LAN VA HUNGGARI

DAO TUAN THANH*

1 D a t v a n d e

Nam 1956 la mpt nam xay ra nhieu bie'n

cd' quan trpng ddi vdi phe Xa hpi chu nghia

(XHCN) the gidi, lam nay sinh sil bat ddng,

gia tang mau thuan gifla cac nUdc trong npi

bp phe XHCN Sau nhflng c h i n dpng do tac

dpng cua sil xung dot ve quan (hem va ldi

ich gifla Lien Xd va Nam TU nam 1948, l i n

nay, sil cang thang trong md'i quan he gifla

Lien Xd va cac nildc XHCN Ddng Au, ma

trUdc tien la Ba Lan va Hunggari da dUa

lai nhflng tac dpng da chieu trong npi khd'i

Lieu nhflng bie'n cd' xay ra nam 1956 cd

phai la khue dao d i u trong hang loat b i t

ddng gifla Lien Xd va cac nUdc XHCN Ddng

Au trong thap nien 60 cua the ky XX, ma

(hnh cao la sil kien Tiep Khac, dien ra vao

mua Xuan nam 1968 va trong nhieu nam

tie'p theo Hien nay, cd nhieu cau hdi cdn

dang bd ngd can dUdc cac nha nghien cflu

lam sang td Dd la, c i n danh gii nhU the

nao ve hien tUdng "Nga hda" ddi sd'ng kinh

te, chinh tri, van hda, tU tudng b cac nUdc

Ddng Au tfl sau nam 1945? Sil "can thiep"

cua Lien Xd cd vai trd nhU the nao dd'i vdi

cong cupc xay dilng chu nghia xa hpi d cac

nUdc Ddng Au trong nhflng nam 1947, 1948-1956? Dau la cdi ngudn nhflng mau thuan nay sinh gifla mpt bp phan nhan dan Ddng Au, mpt bd phdn dang •vien Dang Cpng s i n vdi cac chinh sach ma Lien Xo

thUc thi b Ddng Au? Lien Xd cd vai trd gi va

thanh cdng nhU the nao trong viec trd giup cac lanh tu Cpng san Ddng Au dU(3c dao tao

d Lien Xd - nhflng ngUdi c h i p thudn vai trd lam "con rdi chinh tri" cua Lien Xd Vi sao ngay sau Chie'n tranh the gidi thd Hai

"tinh thdn ddn tgc" lai nay sinh va phat

trien ngay cang manh me d mpt so' nUdc Dong Au (Nam Tu, Tiep Khic, Ba Lan, Hunggari, Rumani) va dUdc bpt phat ngay cang manh me trong thap nien 50, 60 cua the ky XX? Cd nen danh gia r i n g sU p h i hoai cua chu nghia de quo'c, sU tie'p tay cua cac the lilc phan dpng cho cac lUc lUdng ddi cai cach/ddi mdi md hinh phat trien cua chu nghia xa hpi la nguyen nhan chinh tao

nen nhflng bie'n dpng chinh tri b Dong Au

trong nhflng nam 1956, 1968 hay chinh nhflng khiem khuyet cua ban than md hinh xay diing chu nghia xa hpi, nhflng tdn tai cua chinh ban t h a n cac Dang Cpng sin,

"PGS.TS Khoa Lich sd - TrUdng Dai hpc Sfl pham Ha Npi

Trang 2

Sop phan danh gia ve md'i quan he 33

cung nhu sU can thiep thd bao cua Lien Xd

da lam nay sinh nhflng b i t man trong npi

bp dang •vien cac Dang Cpng san va nhan

dan cac nUdc Ddng Au, dUa den sU bflng nd

cac cupc dau tranh dam tinh bao lUc? Nen

danh gia nhu the nao ve lilc lUdng cai each,

ddi doi mdi md hinh/ lilc lUdng "dan tpc chii

nghia" trong cac bie'n cd' nam 1956 va nam

1968? Cd nen coi hp la "lilc lUdng phan

dpng"? hay dd la lUc lUcfng di trUdc thdi dgi,

cd tdm nhin xa trong rgng, ddm ndi, ddm

ddu tranh, ddm chi ra nhang khiem khuyet

cua chu, nghia xd hgi, ddm dUa ra mgt mo

htnh phdt trien khdc vdi cdch ldm cua Lien

Xo - que hUcfng eda chu nghla xd hgi? Cd

tra ldi dUdc nhflng cau hdi nay diia tren

nhflng tu lieu lich sd thi mdi giup chung ta

cd the danh gia dUdc thilc c h i t cua md'i

quan he gifla Lien Xd va cac nUdc xa hpi

chu nghia Ddng Au, gdp p h i n giai dap cau

hdi: Cac nUdc XHCN Ddng Au la nhflng

nUdc ddng minh hay chU hiu/nUdc le thupc

Lien Xd?

Trong khudn khd cua bai •viet nay,

chung tdi mud'n gdp p h i n nhin nhan lai

md'i quan he gifla Lien Xo va cac nfldc

XHCN Ddng Au qua nhflng bien cd' xay ra

trong nam 1956 d Ba Lan va Hunggari

2 Noi d u n g

Sau khi Chie'n tranh lanh dUdc My phat

dpng (1947), b i u khdng khi chinh tri the

gidi ngay cang cang thang Ca Lien Xd va

My ben canh viec trien khai nhflng ke

hoach quan sii, chinh tri, ngoai giao nham

the hien sflc manh va tham vpng cua minh

cdn rat quan tam de'n -viec thie't chat ky

luat trong hang ngu cac ddng minh cua

minh Cac nUdc XHCN Ddng Au vd'n la khu

vile anh hudng dpc quyen cua Lien Xo, la

ddng minh than can n h i t cua nUdc nay b

chau Au nen ludn ludn chiu sil giam sat

chat che cua Lien Xd Sau khi Chien tranh

the gidi thfl Hai ke't thuc, de dam bao an ninh cua minh Lien Xd van tiep tuc duy tri

mpt Ilic lUdng quan sU ldn b cac nUdc Dong

Au Ddng thdi, sU hien (hen cua cac chuyen gia Lien Xd tren nhieu hnh •vUc (quan sil, chinh tri, kinh te, van hda - giao due ,) cung chinh la n h i m thie't lap mpt sil kiem soat chat che hdn dd'i vdi Dang Cpng s i n va ban lanh dao cua cac nUdc XHCN Ddng Au Sil kien Stalin mat nam 1953 da dUa lai nhflng thay ddi quan trpng khdng chi tren san k h i u chinh tri Lien Xd ma cdn tac dpng sau sac tdi md'i quan he gifla Lien Xo va cac nUdc XHCN Ddng Au Ban lanh dao mdi cua Lien Xd, dflng d i u la Tdng Bi thfl Khdrutxd'p (Khrushchev) da cd sii (heu chinh trong chinh sach dd'i ngoai cua minh

so vdi thdi Stalin n h i m giam sU cang thang trong quan he qud'c te, song van khong lam anh hudng de'n •viec hien thilc hoa muc tieu cuo'i cung: thie't lap chu nghia cpng s i n tren the gidi Nhflng nhan to' chu ye'u da khie'n cho Lien Xo cd sil dieu chinh trong chinh sach dd'i ngoai la: sil suy ye'u cua Lien Xd sau cai chet cua Stalin; niem tin cua ban lanh dao mdi d (hen Kremlin r i n g viec Stalin da md rpng cac ldi ich cua Lien

Xd sau chie'n tranh da bupc phUdng Tay phai phan khang lai b i n g -viec tao ra nhflng td chflc kinh te, quan sU n h i m t i n

cong lai cac nUdc XHCN (vi du •vdec thanh

lap NATO); sil can thiet phai giam nguy cd cua mpt cupc chie'n tranh tdng liic do mo'i nguy hiem td •viec sd dung vu khi hat nhan; sU leo thang gia ca cua cac loai vu khi hien dai; niem tin r i n g •vdec giam bdt cac cang thang qud'c te se bupc phUdng Tay phai giam nd lUc ve quan sil (song Lien Xd

se khdng lam nhU vay (1)

Viec Khdrutxd'p dUa ra trUdc Dai hpi XX cua Dang Cpng s i n Lien Xd dien ra tif ngay

14 de'n ngay 25 thang 2 nam 1956 nhieu

Trang 3

34 Rghien euru Licdi sit s61.2Q11

van de cd ban (2) nhU: cdng khai nhflng

lam dung quyen lUc va sai pham cua Stalin

da tflng gay c h i n dpng cho dU luan; dinh

hudng lai nguyen tac cung tdn tai hda binh;

thfla nhan sU da dang cac con dUdng phat

trien cua chu nghia xa hpi; phe phan tU

tudng sung bai ca nhan (3); de p h i t trien,

Lien Xd san sang gdp p h i n vao viec loai bd

nhflng diem ndng chie'n tranh dang tdn tai,

ngan chan sU x u i t hien nhflng diem ndng

mdi b chau Au va chau A; cai thien md'i

quan he vdi Tay Dflc va vdi Nam Tu (tie'p

tuc qua trinh da b i t d i u tfl nam 1953)

Nhflng dieu chinh trong chinh sach dd'i

ngoai cua Lien Xd da cd anh hudng manh

me tdi quye't dinh cua cac nha lanh dao

dang va chinh quyen d Ddng Au nam 1956

(4)

Trong khi dd, ban lanh dao dang cua cac

nUdc XHCN Ddng Au cung dang phai dd'i

mat vdi nhflng v i n de phflc tap nay sinh

nhU: sU phan hda npi bd va chia re do tac

dpng cua •viec gia tang quang ba ldi ich dan

tpc; sU xua't hien tU tudng xem xet lai vai

trd cua sil hien dien cua Hdng quan tren

lanh thd cac nUdc Dong Au (cd nha nghien

cflu phUdng Tay da cho ring, neu khdng cd

sU cd mat cua quan dpi Xd vie't d Ddng Au

thi r i t cd the he thd'ng XHCN khdng the

hoat dpng dUdc (5)

TrUdc tinh trang dd Lien Xo khdng he

cd y dinh de cho cac sU kien trong ddi song

chinh tri d cac nUdc XHCN Ddng Au dien

ra theo hUdng til do, m i t quyen kiem soat,

lam tdn hai den cac tinh toan chien lUdc

cua Lien Xd hay tao ra nhflng vat can cho

qua trinh hien thilc hda muc tieu hang d i u

cua nUdc nay la md rdng anh hudng cua

phe XHCN tren the gidi Dd'i vdi Lien Xd,

nUdc nay van c i n de'n cac nUdc XHCN

Ddng Au dudi cac gdc dp quan sU, kinh te

va chinh tri Trong trUdng hdp xay ra mpt

cudc t i n cdng ciia cac nUdc phUdng Tay

n h i m vao Lien Xd, vai trd ve quan sil va vi tri lanh thd cua Ba Lan, Ddng Dflc, Tiep Khac cd mpt y nghia dac biet quan trpng dd'i vdi Lien Xd TUdng tu, Hunggari, Rumani va Bungari se cd vai trd la chan che chd cho Lien Xd tfl phia nam Ddng thdi, nhflng ldi ich ve kinh te cung cd anh hudng rat ldn de'n cac chinh sach cua Lien

Xd dd'i vdi cac nUdc Ddng Au (Tong s i n pham qud'c npi (GNP) cua cac nUdc Ddng

Au chie'm 2/5 so vdi cua Lien Xd, nen cdng nghiep chie'n t r a n h ciia Lien Xd can nhieu nguyen lieu quan trpng tfl Ddng Au, trong

dd dac biet la urani (6)

Nhflng (hin bie'n trong ddi sd'ng chinh tri Lien Xd trong nhflng nam 1955-1956 da

cd tac dpng trilc tiep tdi quan he gifla Lien

Xd va cac nUdc XHCN Ddng Au trong nam

1956, gay ra cupc khung hoang t r i m trpng trong npi bp phe XHCN, de dpa trilc tie'p de'n sU tdn tai ciia ca mpt he thd'ng

Cud'i thang 6 nam 1956, tai Poznan (Ba Lan) da bflng nd cupc dinh cdng cua cdng nhan LUc lUdng an ninh da thang tay dan

ap cupc da'u tranh cua cdng nhan, khie'n 53 ngUdi thiet mang (7) Ben canh mpt so' yeu ciu ve kinh te la sU xuat hien cua nhflng yeu sach mang mau s i c chinh tri nhU, rut cac liic lU(?ng quan dpi Xd •vie't, thdm chi tfl

bd ca •viec xay dung Chu nghia xa hpi (8) Ngay lap tflc, cudc da'u tranh lan rpng ra khap d i t nUdc Ba Lan, bao gdm ca thu dd Vacsava, thu h u t dUcfc sU quan tam chu y cua du luan xa hdi Dieu dang ndi la, trong npi bp Dang Cpng san Ba Lan x u i t hien

mpt khuynh hudng cdi cdch ("xet lai" - theo

quan niem cua Lien Xd), chinh lUc lU(?ng nay da thanh cdng trong viec dUa trd lai ban lanh dao dang mot sd nha lanh dao chu chd't tflng bi loai ra khdi bp may vao d i u thap nien 50 cua the ky XX do bi bupc tpi

Trang 4

Qdp phan danh gia ve mdi quan he 35

theo chu nghia Tito (Wladislaw Gomulka,

Spychalski, Kliszko) Cac cupc tranh luan

cua thanh vien nhdm cai each khong chi

gidi han d nhflng van de nhU sil c i n thie't

cai thien tinh trang kinh te cua da't nU6c

hay lam the nae de giam bdt cang thang xa

hpi ma hp con de cap ca de'n vai trd va •vi tri

cua Dang Cpng s i n trong xa hpi Hau qua

la, da x u i t hien nhieu tie'ng noi ung hp •viec

tfl bd vai trd ' l a n h dao" cua dang (9)

Tfl ngay 19 de'n ngay 21 thang 10 nam

1956, tai Dai hpi VIII cua Uy ban Trung

Udng Dang Cpng san Ba Lan, Wladysla^w

Gomulka da dUdc b i u lam Bi thU thfl N h i t

Ban chip hanh Trung Udng Dai hpi diin

ra trong b i u khong khi cang thang Doan

dai bieu Lien Xd do Khdrutxo'p d i n d i u da

sang Ba Lan nham kiem soat tinh hinh,

trong khi dd cac ddn vi quan dpi Lien Xd

chuyen quan theo hudng tien ve thu do

Vacsava (10)

TrUdc dien bie'n cua ddi sd'ng chinh tri

Ba Lan, Khdrupxd'p khong he cd y dinh de

cho mpi •viec thoat ra khdi t i m kiem soat

Vdi sil hp td'ng cua Molotov, Mikoian va

Kagano^vic, Khdrutxd'p da den Vacsava

ngay 19 thang 10 nam 1956, quyet dinh sfl

dung cac bien phap manh Tuy nhien, dung

nhu "nhflng toan tinh d nha thUdng khong

dung vdi d ch(3", khi de'n Ba Lan, ngUdi

dflng d i u Lien Xd tam thdi phai chip nhan

viec da rdi, cdng nhan V^ladisla^w Gomulka

lam Bi thU thfl N h i t cua Dang Cpng s i n

Ba Lan (11) Cdn ve phia lilc lUdng cai each

Ba Lan, nhflng muc tieu cd ban ma hp de

ra cung khdng dat dfldc, sU til do tranh

luan ve tU tudng tren cac td bao cung cham

dflt mpt thdi gian ngan sau do Sfl thanh

cdng it di cua Ba Lan cd the ke den chinh la

sfl dpc lap ldn hdn ve kinh te Cd y kien cho

rang, khdng cd ben nao gianh dflpc thang

Icii qua nhflng gi chen ra b Ba Lan vao

thang MUdi nam 1956 (12) Viec Wladisiaw Gomulka duy tri sU kiem soat tinh hinh

b i n g mpi gia da giup cho Wla(hslaw Gomulka va nhflng ngUdi ddng chi cua dng thanh cdng trong •viec ngan chan mpt cupc

can thiep quan sU cua Lien Xd, diiu da xay

ra d Hunggari mpt thdi gian ngan sau do

Sil bie'n b Hunggari nam 1956 trUdc tien

bat d i u tfl cupc bieu tinh td tinh doan ket vdi cupc d i u tranh cua nhan dan Ba Lan dien ra d trUdng Dai hpc Bach khoa ngay

22 thang 11 nam 1956 Dieu dang chu y la

do sU tham gia tich cUc cua rat nhieu tri thflc va sinh •vien Hunggari vao cupc d i u tranh (ma hat nhan la Cau lac bp Petdfi (13) da khie'n cho cupc bieu tinh cd tie'ng vang ldn ve chinh tri Nhflng yeu sach ve chinh tri ke't hdp vdi kmh te, d i u tranh doi dfla Imre Nagy tham gia vao bp may lanh dao Hunggari, coi day la nhan to' quyet dinh bao dam hien thilc hoa nhflng yeu sach cua lilc lUdng each mang (14) Ngay 24 thang 10 nam 1956, tai Hpi nghi Ban chap hanh Trung Udng cua Dang Cdng nhan Hunggari da quyet dinh td chflc lai Bp Chinh tri va Ban Bi thU GerdErnd (ngUdi gianh dupc sil tin cay va ung hp ciia Lien Xd) dupc tai khang dinh chflc Bi thfl thfl Nha't cua Dang Cdng nhan Hunggari va Imre Nagy dUpc cu lam Thu tUdng Chinh phu Hunggari Tuy nhien, mpt ngay sau do (25 thang 10), Bp Chinh tri cua Dang Cdng nhan Hunggari nhom hpp tai Thu do Budapesta da quyet dinh Kadar Janos la ngUdi thay the GerdErnd gifl chflc Bi thU thfl Nhat Dang Cdng nhan Hunggari (15)

Ngay tfl diu, cupc da'u tranh d Hunggari

da the hien tinh c h i t quyet liet, cip tien (tfl viec ha be va pha huy tupng Stalin, mot so' nha lanh dao Hunggari chay ty nan vao Dai sfl quan Nam Tu) Nhung ngUdi tdp hdp xung quanh Imre Nagy doi Hunggari

Trang 5

36 Rghi(2n eiru Lieh sit 56I.2QII

dupe hudng mpt nen tU tri ldn hdn, sU dpc

lap ve kinh te, r u t cac lUc lUpng quan dpi

Xo •viet Tham chi cdn co ca nhflng yeu ciu

ciic doan hdn nhU ddi Hunggari rut ra khdi

td chflc Hiep Udc Vacsava, tfl bd cac nguyen

tac s i n xua't va sd hflu XHCN, trd lai che

dp chinh tri nhU trUdc Chie'n tranh the gidi

thfl Hai (16) Thu tUdng Imre Nagy (17) - la

ngUdi lanh dao Dang Cpng san Hunggari

ngay tfl giai doan gifla hai cupc chien tranh

the gidi, tflng lam viec trong to chflc Qud'c

te Cpng san da tin r i n g Lien Xd cd the

chap thuan nhflng yeu ciu cua Hunggari

ne'u •viec nay khdng lam anh hudng de'n he

tho'ng phong thu cua hp (18)

Dieu dang suy ngam la tai sao Lien Xo

lai quye't dinh can thiep quan sU, sd dung

bien phap bao lilc nham dap tat phong trao

da'u tranh d Hunggari? Dau la li do khien

Lien Xd co each do'i xd vdi Hunggari khac

vdi Ba Lan?

Mpt sd^ nha nghien cflu da dUa ra hai ly

do chii yeu de li giai nhflng cau hdi tren:

Tha nhdt, do ban lanh dao Dang Cpng san

Ba Lan da kiem soat thanh cong khuynh

hu6ng cai each (19); Thd hai, an ninh cua

Lien Xo khong bi tdn hai Chinh -vi (heu dd

da khie'n cho each do'i xii cua Lien Xd vdi

Ba Lan td ra on hoa hdn (20) Ben canh do,

nhflng dien bie'n d Hunggari da co anh

hudng rat ldn tdi quye't dinh cua ban lanh

dae Lien Xd Ngay 28 thang 10 nam 1956,

trong bai phat bieu qua dai phat thanh,

Thu tu6ng Imre Nagy tuyen bd': "Chinh

phu td chdi viec coi cdc nhom ddu tranh

cua nhdn ddn la cdc to chdc phdn cdch

mgng" (21) Do'i mat vdi cac cupc dau tranh

ngay cang manh me cua nhan dan

Hunggari so vdi Ba Lan, cpng them tinh

hinh cang thang, leo thang d khu •vUc kenh

dao Suez, ngay 28 thang 10 nam 1956 Lien

Xd chip nhan •viec thao luan ve rut cac lUc

lUdng Xd vie't khdi Hunggari Tuy nhien, chi hai ngay sau dd Lien Xd da thay ddi y dinh Lien Xo khdng chi ngflng hoan toan

•viec thao luan rut quan, ma cdn tang cUdng them lUc lupng cho cac ddn vi Lien Xo dang ddng quan tren lanh thd Hunggari, theo ngudn tai lieu cua Hunggari, 1300 xe tang

Xd •vie't da tham nhap vao Hunggari (22)

Su cang thang trong quan he Lien Xo -Hunggari leo thang sau cupc gap gifla Imre Nagy vdi Dai sfl Lien Xd tai Hunggari Andropov ngay 2 thang 11 nam 1956 Tai cupc tie'p xuc, phia Hunggari da ddi td chflc cupc thUdng lupng cap cao n h i m dpn dfldng cho •viec Hunggari rut khdi khoi Hiep fldc Vacsava va r u t cac ddn •vi quan dpi Xd •viet Kadar da tuyen bd' giai tan dang va thanh lap mpt dang mdi - Dang Cdng nhan XHCN Hunggari (23), Viec Thu tUdng Imre Nagy tuyen bd' c h i m dflt che dp cai tri dpc dang

va rut hoan toan cac lUc lUdng quan dpi Lien Xd ra khdi Hunggari dUdc coi la mpt hanh dpng tie'n xa hdn nhieu so vdi nha lanh dao Ba Lan Wladisla^w Gomulka va

"cd le, dii khong chdc chdn, ong da vUgt qua nhang gidi hgn md ngUdi Nga cd the dung thi^'{2A)

Su kien Imre Nagy tuyen bd Hunggari rut ra khdi td chflc Hiep Udc Vacsava, tuyen bd' trung lap da't nUdc va yeu ciu cac cUdng qud'c cong nhan Hunggari thilc sU la

"gipt nUdc lam t r a n ly" Vao thdi diem dd, ban lanh dao Lien Xd phai lifa chpn gifla cac kha nang: hoac khdng can thiep va de tinh hinh dien bie'n theo hUdng lam tdn hai de'n ldi ich chien lUdc cua Lien Xd; hoac phai can thiep de chflng minh mpt sU that

la nen dpc lap cua Hunggari (hoac bat cfl nUdc XHCN nao) tuy thupc vao each hanh

xd cua Lien Xd De t r a n ap dUdc sU chdng doi (hen ra ngay cang manh me d Hunggari, Lien Xo tim kie'm sU ung hp ciia

Trang 6

Qop phan danh gia ve moi quan he 37

cac nudc XHCN Dong Au khac N h i m c6

dupc sU ddng t h u a n cua cac lanh tu Cpng

san khac, thuyet phuc hp ung hp quan

diem can thiep, cflu Chu nghia xa hpi,

Khdrutxd^p da thilc hien hang loat cac

chuye'n ngoai giao con thoi bi mat trong

cac ngay 1-3 thang 10 nam 1956: gap gd

cac nha lanh dao Ba Lan tai Brest, vieng

tham thu dd Bucaret (Rumani), gap gd

ngUdi dflng d i u Rumani, Gheorghe

Gheorghiu - Dej va Bi thU thfl N h i t Dang

Cpng s i n Tiep Khic dang co mat d

Rumani; sau dd bay sang Thu dd Sofia,

gap gd cac nha lanh dao Bungari Ben

canh dd, ban lanh dao Lien Xd cdn tham

khao y kie'n cua Trung Qud'c T i t ca cac

nha lanh dao cac nUdc XHCN deu cd

chung quan diem rang cac sU kien dien ra

d Hunggari da thupc pham tru "phdn cdch

mgn^' (25) Tren cd sd dd Lien Xd quye't

dinh can thiep quan sU n h i m chim dflt

cupc "bao loan" d Hunggari (26),

Dieu dang ndi la, tuy gifla Lien Xd va

Nam Tu tiing nay sinh mau thuan, cang

t h i n g trong nhflng nam 1948-1953 (27),

song de tao them dU luan cho •viec sd dung

vu liic, Khdrutxd'p quye't dinh cin phai cd

them sU ung hd cua losip Broz Tito (28),

lanh tu Nam TU - ngifdi ma Imre Nagy tin

tudng va dat nhieu hy vpng Ngay sau

chuye'n vieng tham Sofia, Khdrutxo'p cung

vdi Malenkov da gap mat Tito d Brioni, tie'n

hanh cupc gap gd bi mat trong 10 gid khdng

nghl Npi dung cupc thao luan cua cac nha

lanh dao Lien Xd va Nam TU chu ye'u xoay

quanh v i n de ai se la ngUdi lanh dad mdi

ciia Hunggari (29) Dieu quan trpng n h i t

lam Khdrutxd'p hai long la Tito da khdng

phan dd'i •viec can thiep (30) Khdng chi co

vay, theo nha nghien cflu Csaba Bekes, qua

khao cflu tai lieu lUu trfl cua Nga da chi ra

r i n g : "nhd ldnh dgo Nam TU khong chi

ddng y vdi sU cdn thiet cua viec can thiep

md con hda giup logi bo Imre Nagy vd cdc dong chi thdn can ong ta ra khdi ddi song chinh tri" (31)

Sau khi cd dUdc sU ung hp va ddng thuan cua cac nUdc XHCN, Lien Xd quye't dinh hanh dpng, nguyen soai Jukov da phe chuan ke hoach can thiep, tUdng Malinin dupc cii lam Tdng chi huy lilc lUcJng can thiep Ngay 4 thang 11 nam 1956, cac sU dean Xd vie't ddng loat md hang loat cupc

t i n cdng vao nhflng •vi tri do lUc lUdng noi day Hunggari kiem soat Thilc te trong cac ngay 3-4 thang 11, nhieu ngUdi dan Budapesta (chu ye'u la sinh vien, tri thflc

va cong nhan) da cim •vu khi chdrig lai cupc

t i n cdng cua Hdng quan Lien Xd Xung dot

vu trang da khie'n mau dd nhieu Theo mpt nha nghien cflu, cd it nha't 3000 ngUdi chet,

g i n 15.000 ngUdi bi thUdng, 25-26.000 ngUdi bi quang vao nha tfl, nhieu nghin ngUdi bi day sang Lien Xd (32) Ngay trong dem ngay 3, rang sang ngay 4 thang 11,

p h i n ldn nha lanh dao cupc each mang Hunggari, cung vdi gia (finh chay vao Dai sfl quan Nam Tu xin ty nan chinh tri Hp

da d day cho de'n ngay 22 thang 11 Day la giai doan den toi doi vdi hp cung giorig nhU ban than cupc each mang Sau nay, Imre Nagy da bi hanh hinh vao ngay 16 thang 6 nam 1958 (33)

Mac du Imre Nagy ra ldi keu gpi My va cac nUdc phUdng Tay ung hp cupc each mang Hunggari va ban than Imre Nagy cung cac ddng chi than can cua dng tin rang My va ddng minh se cd nhflng dpng thai ngan chan sU can thiep c-ua Lien Xo

b i n g vu lilc, ddng thdi se phan flng gio'ng nhu cupc chien tranh nd ra tren ban dao Trieu Tien trong nhflng nam 1950-1953, song mpi -viec lai (hen ra khac vdi tinh toan cua ho Cd the do nam 1956 la mot nam

Trang 7

3S Rghien euu Lieh sit so 1.2Q11

nhay cam vdi ngUdi My - nam b i u cd Tdng

thd'ng nen khdng mpt flng cd vien nao dam

mao hiem Cdn ban than Anh va My thi lai

bat d i u can thiep vao cupc khung hoang d

kenh dao Suez tfl ngay 30 t h i n g 11 Trong

bd'i canh do, sU iing hp ma phUdng Tay

danh cho nhflng ngUdi ndi day d Hunggari

ehl dflng d mflc dp tuyen truyen qua lan

sdng dien cua dai phat thanh "Chau Au Tu

do"

Sau khi Lien Xd tran ap thanh cong sil

choang dd'i cua lUc lUdng ndi day/each mang

Hunggari do Imre Nagy dflng d i u (34),

trong cac ngay 1-4 thang 1 nam 1957 da

(hen ra cupc hpp gifla dai dien dang va

chinh phu cac nUdc Bungari, Tiep Khac,

Rumani, Hunggari va Lien Xd Mpt ban

tuyen bd' da dUdc thdng qua, trong dd len

an sii "phan bpi" cua Imre Nagy (35)

3 Ke't l u a n

Vay sU kien Hunggari nam 1956 cd tac

dpng nhu the nao tdi he thd'ng XHCN?

Theo chung tdi, tuy cupc ndi day/each mang

(bao dpng "phan each mang" nhU each gpi

cua Lien Xo) bi t r i n ap Lien Xd da kiem

soat dupc tinh hinh d cac nUdc XHCN Ddng

Au, duy tri dUdc khu -vUc anh hudng cua

minh, seng tieng vang cua no khdng phai la

nhd Dd'i vdi he tho'ng XHCN, day la vet ran

nflt thfl hai sau sil cang thang trong quan

he Lien Xd - Nam Tu trong nhflng nam

1948 - 1953 (36) Khdng chi co vay, bie'n cd

d Ba Lan va Hunggari vao mua he va mua

thu nam 1956 da cd tac dpng manh me tdi

cac nudc XHCN Ddng Au Lo sd ve kha

nang xay ra nhflng cupc bao loan phan each

mang noi theo tam gUdng Hunggari da la

noi am anh nhieu nha lanh dao Dong Au

XHCN khi do Rieng 6 Bungari, chinh

quyen da b i t giam 10.000 ngUdi va md lai

trai tap trung noi tie'ng tren dao Belene

(37) Co the thay, viec Lien Xd phai sd

dung mpt lilc lupng quan dpi ldn (200.000 quan va 2.000 xe tang (38) de tran ap cupc ndi day cua ngUdi dan Hunggari (dUdc Lien

Xd gpi la 'lUc l-j:dng phan dpng") da cho

t h i y tinh bao lilc ciia sii bie'n De lap lai trat tu va duy tri dUdc ky luat trong hang ngu cac nude XHCN Ddng Au vao thdi (hem cang thang ciia cudc Chien tranh lanh cung nhu bao ve dUdc khu vUc anh hudng ciia minh Lien Xd da quye't dinh sif dung bao lilc Viec Imre Nagy va chinh phu cua dng

da cd nhflng h a n h dpng •vUdt qua gidi han cho phep cua Lien Xd da lam tan bie'n mpi

cd hpi giai quyet mau thuan bang con dudng hda binh nhU each ma Lien Xd da lam vdi Ba Lan

Dang chu y la sau sU kien Hunggari nam 1956, trong npi bp he thd'ng da dien ra qua t n n h tim kie'm mpt md hinh phat trien mdi, cai td lai he thd'ng, cd' gang tim kiem mpt Chu nghia xa hpi vdi bp mat nhan van Ngay c i Lien Xd cung da cd nhflng thay doi trong quan he vdi mdt so nUdc XHCN Ddng

Au (•Vl du, thang 6 nam 1958, Lien Xo da ki vdi Rumani thda thuan rut cac lUc lUdng quan dpi Xd viet ra khdi lanh thd cua nUdc nay (39)

Cd the tha'y, chlnh mau thuan gifla Lien

Xo va cac nUdc phUdng Tay, dac biet vdi Anh va My sau Chien tranh the gidi thfl Hai, sfl hinh thanh trat tfl the gidi hai cflc, sfl nay sinh cupc Chie'n tranh lanh tfl nam

1947 da tac dpng manh me tdi thai dp ciia Lien Xd dd'i vdi cac nUdc Ddng Au vd'n dUdc coi la khu •vUc anh hudng cua nUdc nay Vi ldi ich quan sil, an ninh trong trUdng hdp xay ra cac cupc xung dot gifla hai phe, Lien

Xo da tang cUdng sU kiem seat ve kinh te', chinh tri, quan sU d Ddng Au, khong chi

n h i m ddi phd vdi phUdng Tay ma cdn

n h i m phuc •vu cho mUu dd chie'n lUdc cua minh He qua la, cac nUdc XHCN Ddng Au

Trang 8

Q6p phan danh gia ve mo'i quan he 39

khong the la nhflng ddng minh cua Lien Xd

theo dung nghia cua nd, ma thilc chat chi

la "nhflng cai dudi" ciia Lien Xd, la khu •viic

anh hudng ddc quyen cua Lien Xo, la nhflng con td't tren ban cd chinh tri ma Lien Xd dang d i u vdi My va phUdng Tay

CHU THICH

(1) National Archives and Record

Administration, Washington D.C, RG 263,

CIA/NIE, Box 3, Folder 83 [Din theo, Comeliu

Mihai Lungu, M i h a i Retegan, 1956 Explozia

Perceptii romdne, iugoslave si sovietice asupra

evenimentelor din Polonia si Ungaria (1956 Su

biing no Cdc quan niem cua Rumani, Nam Tu vd

Lien Xo vi cdc sii kien dien ra d Ba Lan vd

Hunggari), Nxb Univers Enciclopedic, Bucaret,

1996, tr 17, ti^ng R u m a n i ] ,

(2), (3), (6), (7), (9), (10), (12), (15), (16), (18),

(21), (22), (23), (25), (29), (31), (35), (39) D i n theo,

Comeliu Mihai Lungu, Mihai Retegan, 1956

Explozia Perceptii romdne, iugoslave si sovietice

asupra evenimentelor din Polonia si Ungaria, sdd,

tr, 19, 46, 18, 46, 20, 46, 20, 47, 21, 21, 22, 22, 48,

22, 23, 23, 48, 26,

(4) Mot sU kien q u a n trong do'i vdi phong trao

Cong san va Cong n h a n quoc te da xay r a ngay 17

t h a n g 4 nfim 1956 do la sfl xua't hien ban thong

bao ve viec cha'm dflt hoat dong cua Cue Thong tin

cac dang Cong s a n va Cong n h a n (Nguon: Comeliu

Mihai Lungu, M i h a i Retegan, sdd, tr 46)

(5) J o h n W Y o u n g , Cold War Europe

1945-1989 A political History, London, 1 9 9 1 ,

p p 2 0 4

(8) Andr6 Fontaine, Istoria rdzboiului rece

( i i c h sfl chien t r a n h lanh), t a p III: De la

rdzboiului din Coreean la criza aliantelor

1950-1967 (Tfl cuoc Chien t r a n h Trieu Tien de'n cugc

k h u n g h o a n g cac lien minh 1950-1967), Bucaret,

1993, tr, 287-288 (tieng Rumani); J o h n W, Young,

Cold War Europe 1945-1989 A political History,

London, 1991, pp 206-207

(11) Dang chfl y la den t a n ngay 13 thang 12 nfim 1954, Wladyslaw Gomulka mdi dUdc giai phong khoi n h a tu Sau do mot nfim, viec bfit giam ong dU(3c tuyen bo la "phi ly vfi ba't h(3p phap" (Nguon: Cdrneliu Mihai Lungu, Mihai Retegan, sdd, tr 45)

(13) Cau lac bo Petofi la t r u n g t a m cua cuoc

t r a n h luan va ba't m a n cua gidi tri thflc Hunggari nfim 1956

(14) Sau day chflng toi xin gidi thieu noi dung

cua ban Tuyin ngdn "hy vgng" gom 14 diem, dfldc

soan thao b3i nhflng ngfldi Hunggari, n h u mot bieu hien cua h a n h dong ilng ho va dong cam vdi nhflng ngUdi cong n h a n va sinh vien Vacsava (Ba Lan) dang da'u t r a n h -vi "nen doc lap cua Ba Lan" Noi dung ban Tuyen ngon da the hien nhflng yeu cau va doi hoi ciia gidi tre d cac trUdng dai hcc va nhflng ngfldi cdng n h a n Budapesta

"1 Trieu tap ngay lap tic dgi hgi cua Ddng Cong nhdn Hunggari (MDP); liia chgn nhing nhd ldnh dgo mdi cua ddng, thdnh lap uy ban Trung Ucfng mdi

2 Cdi td chinh phu, trong do co sit tham gia thdnh phdn chinh phi cua dong chi Imre Nagy

3 Su hop tdc giia Hunggari - Lien Xo vd Hunggari - Nam Tu cdn phdi diia tren ca sd binh ddng, khong can thiep vdo cong viec noi bg cua nliau

4 Rut tdt cd cdc dem vi qudn doi Xo viit theo tinh thdn cua nhing dieu khodn trong hiep dinh hoa binh vdi Hunggari

5 To chic cugc tdng tuyen ci mdi tren cd sd bdu

ci bi mat vdi sit tham gia nhiiu ddng phdi vd cua nhing ing ci vien tranh ci vdo Qudc hgi

Trang 9

40 Rghien euru Lich sit s6' 1.2011

6 To chic lgi nin kinh te Hunggari vdi sU ung

hg cua chuyen gia thugc cdc linh vUc vd cdc qudng

chia urani cua ddt nUdc se chi dUcic si dung cho

sii cdn thiet cua ddn tgc Hunggari

7 Xem xet lgi todn bg nin cong nghiep, cdc

hinh thic trong lao dgng dp dgt cho cdng nhdn;

xdc dinh mic lUcfng dam bdo cugc sdng tdi thieu ;

thiet lap che do tii tri lien quan den viec to chic

cong nhdn trong cdc xi nghiep, cong xUdng

8 Xem xet lgi che do hgn nggch I chi tieu trong

nong nghiep; trc) giup cho ngUdi ngUdi sd hiu nho

trong ndng nghiep;

9 Xem xet lgi he thdng cua tdt cd cdc vu xet xi

chinh tri vd kinh te; dn xd cho tdt cd cdc tii chinh

tri vo tgi, thiet lap lgi tU cdch phdp ly cho hg vd

boi thudng cho nhing ton hgi md hg phdi gdnh

chiu

10 To chic mgt phien toa xet xi cong khai ddi

vdi trudng hdp Mihdly Farkas; md cugc diiu tra vi

vai trb cua Rdkosi; dUa nhing th chinh tri

Hunggari tiNga vi nUdc

11 Thay the' qudc huy hien thdi - xa lg vdi

truyin thddng cua nhdn ddn - bdng qudc huy thdi

Kossuth; khoi phuc lgi cdc ngdy le hgi quo'c gia vdo

cdc ngdy 15 thdng 3 vd 6 thdng 11 (dUdc coi nhU

nhing ngdy nghi tii do) Thay doi trang phuc qudn

dgi

12 Tli do hodn todn vi quan diem vd tU do bdo

chi Phdt hdnh mgt sdlUOng ldn ciia cdc td bdo trite

thugc td chic MEFESZ Ti bo cdc ho sa theo doi bi

mat cd nhdn sau khi cong bd ngi dung cua chiing

cho nhing ai quan tdm

13 Tuang cua Stalin, bieu tUdng cua dgc tdi vd

sii dp bic cdn phdi logi bo khong chgm tre

14 Dodn ke't tdt cd mgi ngUdi Hunggari"

(Nguon: Tibor M6ray, "Budapeste 1956 Atunci

si dupd 44 de ani" ("Budapet 1956 Khi do vd sau

44 ndm"), Nxb Compania, 2000, Bucuresti, tr

43-44 (tieng Rumani)

(17) Trong phien hop d i i n r a trong nhflng ngay 3-4 t h a n g 7, Quoc hoi H u n g g a r i da b i u Imre Nagy gifl chflc -vu T h u tUdng chinh phii t h a y t h e cho Rakosi M a t y a s (Nguon: Corneliu M i h a i Lungu, Mihai Retegan, sdd, tr 44)

(19) Trong Hoi ky cila minh, Khdrutxo'p chi

d a n h may dong de ghi ve nhflng sfl kien xay r a 6

Ba L a n t h a n g 10 nfim 1956 Khdrutxop da cho

r^ng: "Mgt chinh phu co the chdp nhgn dUdc, dUdc

thdnh lap bdi Gomulka vd Cyrankiewicz, tap hap mgt sd ngudi md chung ta co the tin tudng dugc Chung ta CO ca sd de tin rdng tinh hinh d ddt nUdc ndy bdy gid dd dn dinh" ( D i n theo, Jean-Fransfois

Soulet, Istoria Europei de Est de la al doilea rdzboi

mondial pindin prezent (Lich si Ddng Au ti Chien tranh the gidi thi hai den nay), Nxb Polirom, lasi,

2008, t r a n g 101 (tieng Rumani)

(20) Theo q u a n diem cila n h a nghien cflu Peter Calvocoressi, sci di Lien Xo co each doi xii va h a n h dgng trudc nhflng gi xay r a fl Ba L a n nfim 1956 khac vdi H u n g g a r i bfit n g u o n tfl n h i e u ly do vfi sfl

toan t i n h P e t e r Calvocoressi cho rfing: "Ket cue

cua nhing sii kien ndy (tflc nhflng bien dong xay

r a 6 Ba L a n mfla h6 nfim 1956 - Dfio Tua:n T h a n h

chu thich) la ngUdi Nga dd den Vacsava vdi y

dinh ngdn chgn Gomulka vd ddng cua ong ta, sau khi xem xet nhanh dd chdp nhgn hg Bien phdp si dung triic tiip qudn dgi Nga tgi Ba Lan

Id qud mgo hiem bdi cdc liic lUdng cua Nga co the vdp phdi sU cho'ng cU quyei Hit cua qudn dgi Ba Lan vd mgt cugc ngi chii'n tgi Ba Lan co the ddn tdi rdc rdi nghiem trgng 6 nhing qudc gia khdc Gomulka Id mgt ngUdi cgng sdn vd khong co bd't

ky mgt do tudng ndo vi viec Ba Lan duy tri quan

he to't vdi Lien Xo Ong khong di xud't viic Ba Lan

ra khoi Hiip Udc Vacsava hoac chia se quyin lUc tgi Ba Lan vdi nhing ngUdi phi cgng sdn Co thi chung sdng dUdc vdi Gomulka Ne'u ngUdi Ba Lan luc ddu e nggi Id mgt chinh phu Ba Lan mdi se di qud xa trong viec ldm phUOng hgi tdi nhiing ldi ich cdn bdn vd thie't ye'u cua Nga, hg kit ludn sau khi

Trang 10

Qop phan danh gia ve mo'i quan he 41

suy nghl lgi Id Gomulka se khong vUdt qud nhing

ranh gidi cua nhiing diiu co thi dung thi dUdc

Thdng 12, chinh phu mdi dd ddnh cho Nga quyin

duy tri liic lUOng qudn dgi tgi Ba Lan" (Peter

Calvocoressi, Chinh tri The gidi sau ndm 1945,

Nxb Lao Dong, Ha Ngi, 2007, tr, 280),

(24) Peter Calvocoressi, Chinh tri The gidi sau

ndm 1945, sdd, tr, 281

(26) Trong Hoi ky cua minh, nha lanh dao

Lien Xo, Khdrutxop da danh hfin mgt chfldng de de

cap den nhflng sU kien dien ra cl Hunggari nfim

1956 Khdrutxo'p cho rfing "Do Id mgt thdi diem

lich si Chung ta ding trUdc sii liia chgn co tinh

budc ngoat: chung ta gii qudn dgi di'n thd do

(Hunggari - Dao Tua'n Thfinh chu thich) yd trd'n dp

cugc noi day, hay to't hcfn la chung ta dai lUc lUOng

cdch mgng tU gidi phong vd ddn dp bgn phdn

dpng" (Dan theo, Jean-Frans9ois Soulet, Istoria

Europei de Est de la al doilea rdzboi mondial pind

in prezent, sdd, tr 103)

(27) De CO the hi§u sau sfic hdn mo'i quan he

gifla Lien Xo vfi Nam Tu trong giai doan nay, theo

chiing toi, nhflng nhan dinh sau cua nha nghien

cflu Peter Calvocoressi trong cong trinh nghien

cflu: "Chinh tri Thi'gidi sau ndm 1945" la mot ggi

mfl rat dang de chung ta suy ngam Peter

Calvocoressi da viet rfing: "Cugc tranh cai gifla

cac nha lanh dao Nga va Nam Tu dugc tien hanh

thong qua thU tin trong cac thang 3,4 va 5 nfim

1948 Tam diem cua va'n de la viec Tito tfl choi

cha'p nhan sfl chi dao cfla Matxcdva va viec ong

kien quye't doi co quyen giai quyet cac va'n de cfla

Nam Tu trong boi canh cua chinh hg va ap dung

nhflng giai phap cua chinh hg hdn la nhflng

nguyen tfic va chUdng trinh cila Nga Tito khfing

dinh Nam TU khong chi tdch biet md con hodn

todn khdc biit vdi Liin Xo, \a hcc thuyet cgng

san cung nhfl thflc tiin cua no khSng qua khd

cflng den dg khcng the tinh tdi nhflng khac biet

nay Nhung ve p h i n minh, Stalin da tfl be quan

niem ve nhflng con dUcJng khac nhau dan tdi chil

nghia xa hgi va trfl nen nghi ngd Tito, ngUdi ong

muon thay the bfing mgt trong nhflng ngfldi ong ling hg (Andriye Hebrang hofic Sreten Zujovic) Ong muon bao dam fl Nam Tu mgt che do biet phuc tung nhu ba't cfl quoc gia nao thugc Dong

Au Neu Tito to ra cflng diu cflng co thi v i n con nhieu ngUcii Nam Tu khac sfin sang phuc tflng menh lenh va di theo dUdng loi cua Stalin Stalin khong CO y dinh gat bo Nam Tu ma co y dinh loai

bo Tito, va sfl trflng phat ha khfic cua Tito dgi xuo'ng dau nhflng ngUdi thee dUdng ldi Stalin (dfic biet tai Serbia) sau khi hai ben cfit dflt quan

he noi len rfing cugc da'u tranh ben trong dang Nam Tfl da trfl nen het sflc gay gfit vfi chien thfing cua Tito chi la mgt chien thfing mong manh Cugc tranh cai nay xoay quanh nhieu chu

de nhfl each td chflc hdp ly mgt nha nUdc cgng san, vai tro cua Dang Cgng san, nhflng chinh sach rugng dat, sU Id la cua Nam Tu trong viec thii tieu chii nghia tu ban va con ngUdi cua Ngoai truflng Nam Tu, Vladimir Velebit, ngUdi bi Nga bugc tgi Ifim gian diep cho Anh Mo'i bat hoa ngay cang tfing do sfl co mfit cua cac cd van quan sU va dan sfl Nga fl Nam Tu, ma ngUdi Nam TU cho rfing nhflng vien cd van nay thflc eha't la dai dien cho tinh sieu viet ciia Nga va dfldc tra lUdng fl mflc qua cao; nhflng no Iflc cua Nga nhlm gay sflc 6p len Nam Tu bao gdm ca viec de dga rut het chuyen gia ve nU6c Thong qua trao ddi thfl tin, ngUdi Nam Tu ro rang rat mudn tranh mgt sfl cfit dflt, do v5, mot thai do co the dan tdi viec cung cd quyet tam cua Nga vach ro sU thfla nhan sai llm

ve nhflng diem dang tranh cai NhUng ket qua la Nam Tu khong chap nhan vi the cua mgt hgc tro vfi thang 6 nfim 1949, sU tuyet giao dUdc tuyen

bd cong khai bfing quyet dinh khai trfl Nam Tu

ra khoi Cominform, hiep hgi qudc te cua cac Dang Cgng san, trfldc dc dfldc hinh thfinh vao thang 9 nhlm dam bao sU thdng nha't va tuan thu ly tuflng Tito la mgt nha cgng san tu tin nhUng khong phai la mgt nha cgng san di vang ldi Ong da tflng tinh tdan trudc viec gfin bo cua nudc cgng hoa cgng san Nam Tu vdi Lien Xo nhUng trong nhflng ngay diu, ong lai tuhg lo Ifing

Ngày đăng: 11/08/2016, 14:16

TÀI LIỆU CÙNG NGƯỜI DÙNG

TÀI LIỆU LIÊN QUAN

w