Lịch sử vấn đề
Thơ Yến Lan đã trải qua một chặng đường dài từ trước Cách mạng tháng Tám cho đến thời kỳ đổi mới của đất nước, và chỉ dừng lại khi ông qua đời.
Từ năm 1998, Yến Lan đã có một hành trình dài trong sự nghiệp sáng tác thơ và truyện ngắn, trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử dân tộc Thơ của ông đã có những chuyển biến đáng kể về nội dung và hình thức theo thời gian, đặc biệt là vào cuối đời khi ông tập trung vào thể thơ tứ tuyệt Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về thơ Yến Lan và phong cách của ông Ông chỉ được nhắc đến trong một số sách nghiên cứu và tạp chí, với ấn phẩm "Yến Lan nhớ mãi về anh" được công bố sau khi ông qua đời, là công trình nghiên cứu tập trung nhất về ông, giúp khắc họa rõ nét chân dung và vẻ đẹp của con người cũng như thơ ca của Yến Lan.
Hoài Thanh và Hoài Chân là hai nhà phê bình văn học đầu tiên có những đánh giá sâu sắc về thơ Yến Lan Họ đã trích dẫn tác phẩm của Yến Lan trong cuốn "Thi nhân", góp phần làm nổi bật giá trị nghệ thuật và nội dung của thơ ca Yến Lan.
Hai nhà phê bình Việt Nam đã nhận xét rằng thơ Yến Lan mang đến cảm giác mơ màng như đi trong mây mù, với những hình ảnh mờ ảo và dòng chảy êm đềm như sông nước Họ cảm nhận được sự ám ảnh của vầng trăng, một biểu tượng thường gặp trong thơ Bình Định Khi trích dẫn bài thơ "Bến My Lăng," hai nhà phê bình đã đặt Yến Lan bên cạnh những nhà thơ mới lãng mạn nổi tiếng như Xuân Diệu, Huy Cận, Nguyễn Bính và Hàn Mặc Tử.
Chế Lan Viên, một người bạn thân thiết của Yến Lan và cũng là đồng nghiệp trong trường thơ Bình Định, đã nhận xét rằng thơ của Yến Lan mang đến sự giản dị của những câu ca dao và vẻ hiền hòa của các bài hát cổ.
Nhà thơ Yến Lan, được nhận xét bởi tác giả Anh Chi trong "Tuần báo tiểu thuyết thứ năm và những văn phẩm một thời" (Nxb Văn học, 2002), là một trong những nhà thơ tiền chiến đặc sắc với bút pháp phong phú ngay từ những ngày đầu sáng tác Ông thể hiện một hơi thở mạnh mẽ và sâu lắng, và tác giả đã sưu tập gần hai mươi bài thơ của Yến Lan trước cách mạng tháng 8/1945, từ đó giúp độc giả hình dung rõ nét hơn về diện mạo và phong cách thơ của ông trong giai đoạn đầu.
Trong cuốn "Văn học Việt Nam 1945-1975", Nguyễn Đăng Mạnh đã nhấn mạnh vai trò của Yến Lan qua thi phẩm "Khúc ruột miền Trung", được coi là “một trường ca về một miền của Tổ quốc” Mặc dù tác phẩm chỉ có số lượng câu từ khiêm tốn, nhưng việc Yến Lan được xếp cùng với các tên tuổi lớn như Chế Lan Viên, Nguyễn Duy, và Lê Anh Xuân cho thấy vị thế quan trọng của ông trong thơ ca kháng chiến chống Mỹ.
Trong cuốn sách "Nhà thơ Việt Nam hiện đại", tác giả Vũ Tuấn Anh đã có cái nhìn khách quan về Yến Lan, vừa khen ngợi vừa chỉ trích Tuy nhiên, ông dường như thiên về phê phán đặc tính siêu hình trong thơ của Yến Lan Mặc dù vậy, không thể phủ nhận rằng Cách mạng tháng Tám đã tạo ra một bước ngoặt lớn trong lịch sử dân tộc.
Những chấn động trong cuộc sống đã ảnh hưởng đến thơ Yến Lan, nhưng không làm thay đổi sâu sắc bản chất lãng mạn của nhà thơ Yến Lan vẫn giữ sự e dè với cảnh vật và con người, đồng thời nuối tiếc về những giá trị cũ mà tác giả Vũ đã thể hiện.
Tuấn Anh nhận định rằng thơ lãng mạn thường mang đặc trưng của nỗi buồn hoài niệm, sự bâng khuâng trong tình yêu và những hình tượng siêu hình Riêng đối với thơ Yến, những yếu tố này cũng được thể hiện rõ nét, tạo nên một phong cách riêng biệt.
Yến Lan thể hiện sự trầm tư và u ẩn trong thơ ca, với nhiều hình thức chạm khắc ngôn ngữ tinh tế Tác giả Vũ Tuấn Anh nhận định rằng thơ của Yến Lan chỉ thực sự chạm đến tình bạn và tình người khi nhà thơ nhìn nhận cuộc sống một cách chân thành Đặc biệt, Yến Lan có những đóng góp đáng kể cho đề tài hợp tác hoá nông nghiệp, nổi bật qua bài thơ "Bài ca hợp tác thôn tôi".
Trong hồi ký của nhà thơ Yến Lan do bà Nguyễn Thị Lan biên soạn, có nhiều nhận định từ các nhà thơ, nhà văn nhưng vẫn mang tính khái quát và thiếu nghiên cứu cụ thể Đến nay, chưa có công trình nghiên cứu nào toàn diện về thơ Yến Lan từ năm 1961 Chúng tôi xin trích dẫn một số ý kiến đánh giá về con người và thơ Yến Lan để giúp độc giả hiểu rõ hơn về nhà thơ này.
Nhà thơ Trúc Thông đã bày tỏ sự thán phục đối với thơ Tứ tuyệt của Yến Lan, coi ông là một trong những "bố già" hiền lành của dòng thơ này trong văn học Việt Nam hiện đại Mặc dù không ồn ào hay kiêu hãnh, thơ Yến Lan vẫn mang trong mình một cốt cách sâu sắc và âm thầm Trúc Thông nhận thấy rằng trong các tác phẩm Tứ tuyệt của Yến Lan thường chứa đựng những nỗi niềm trăn trở và cám cảnh, nhưng chính cốt cách nghệ sĩ và tinh thần của thể loại Tứ tuyệt đã tạo nên sự kính trọng từ phía độc giả.
Tác giả Trần Ninh Hồ đã thể hiện rõ nét cá tính thuỷ chung và son sắt của nhà thơ Yến Lan trong những lời tưởng nhớ Dù trải qua nhiều thập kỷ với những biến động và giao lưu của thời đại, thơ của ông vẫn giữ vững bản chất trầm tư và kiên định, phản ánh sâu sắc con người và cốt cách của ông.
Nhạc sĩ Văn Cao đã giới thiệu về tập thơ "Những ngọn đèn" với những cảm xúc chân thành dành cho những con người bình dị sống ở thôn Phù Ly và tỉnh Bình Định Trong thơ Yến Lan, hình ảnh những người cán bộ, kháng chiến được khắc họa một cách giản dị, phản ánh sự khác biệt giữa những nét mặt của người cũ, chậm rãi, và người mới, sôi nổi.
Trong bài nghiên cứu Bến My Lăng- từ điểm nhìn địa văn hoá, GS.TS