Tống quan tình hình nghiên cứu
Nghiên cứu nước ngoài
Trong quản lý ngân sách nhà nước (NSNN), các giáo trình và tài liệu từ World Bank, UNDP, IMF phân tích nhiều khía cạnh quan trọng như quản lý thu - chi ngân sách, phân bổ và chuyển giao ngân sách, chu trình ngân sách, phương thức lập ngân sách và nguyên tắc quản lý NSNN Theo World Bank (2007), chu trình chấp hành ngân sách bao gồm 5 giai đoạn chính: ủy quyền ngân sách, phát hành tiền, kế toán, kiềm toán và báo cáo Phân bổ ngân sách đảm bảo nguồn tài chính công được sử dụng cho phúc lợi và phát triển kinh tế xã hội Bộ Tài chính và Kế hoạch Rwanda (2020) khẳng định ngân sách phản ánh thu và chi tiêu của chính phủ, với Quốc hội phê chuẩn ngân sách trung ương và các địa phương phê duyệt ngân sách tại từng cấp Weingast (2009) nhấn mạnh rằng việc chia sẻ nguồn thu giữa trung ương và địa phương cần có cơ chế khuyến khích, tạo động lực cho các địa phương phát triển và gia tăng nguồn thu tại chỗ.
Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới (2020), phân cấp ngân sách đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện mối quan hệ giữa các động lực để chính quyền địa phương hoạt động hiệu quả hơn Hệ thống phân cấp ngân sách bao gồm hai thành phần chính: (i) quyền quyết định của chính quyền địa phương liên quan đến các vấn đề ngân sách, bao gồm phân bổ tài chính và tạo nguồn.
Chu trình ngân sách là một quá trình quan trọng trong quản lý tài chính công, bao gồm bốn bước chính: chuẩn bị và xây dựng, phê duyệt, thực hiện, và kiểm tra và đánh giá Theo Lande E (2018), ngân sách thường đề cập đến một năm tài chính, nhưng cũng có thể kéo dài qua nhiều năm Chu kỳ ngân sách bắt đầu từ năm tài chính trước đó và kết thúc vào năm tài chính tiếp theo Quima Grabenschroer (2020) cũng xác nhận rằng chu trình ngân sách bao gồm các giai đoạn chuẩn bị và đệ trình, phê duyệt, thực hiện, và kiểm tra, cho phép người dân giám sát và đảm bảo trách nhiệm giải trình của các quan chức chính quyền địa phương.
Theo nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (2007), việc chấp hành ngân sách là rất quan trọng vì đây là giai đoạn thực hiện các chính sách tài chính Mục tiêu của giai đoạn này bao gồm việc thực hiện ngân sách với ít biến dạng, có khả năng điều chỉnh khi cần thiết, đảm bảo các sửa đổi ngân sách tuân thủ quy trình pháp lý và minh bạch, tạo môi trường thuận lợi cho các cơ quan chi tiêu, và đảm bảo ngân sách được thực hiện theo nguyên tắc chăm sóc, kinh tế và hiệu quả Đồng thời, việc này cũng giúp đạt được các mục tiêu kinh tế vĩ mô của chính sách tài khóa và đóng góp vào các mục tiêu kinh tế và xã hội của chính phủ trong các lĩnh vực được ngân sách hỗ trợ.
Nghiên cứu của J.E Rosengard và J.K (2015) nhấn mạnh rằng các địa phương cần tuân thủ quy trình ngân sách nghiêm ngặt dưới sự giám sát của các cấp cao hơn và thống nhất với cơ chế quản lý chung của đất nước Đồng thời, giữa các địa phương cần có cơ chế riêng biệt trong cấu trúc thu chi ngân sách do sự khác biệt về đặc điểm địa lý và kinh tế - xã hội Các nguyên tắc quản lý ngân sách nhà nước, theo World Bank (2007), khẳng định rằng yếu tố quan trọng nhất trong thực hiện ngân sách là khâu chuẩn bị ngân sách Tuy nhiên, sự thay đổi bất ngờ trong môi trường kinh tế vĩ mô có thể ảnh hưởng đến ngân sách, và thành công trong thực hiện ngân sách còn phụ thuộc vào khả năng thích ứng với những thay đổi này và năng lực thực hiện của các cơ quan chức năng.
Trong quá trình phân bổ ngân sách, cần chú ý đến phản hồi từ kinh nghiệm thực tế để đảm bảo việc thực hiện ngân sách phù hợp với các ủy quyền pháp luật về tài chính và chính sách Việc thực hiện ngân sách cũng cần linh hoạt thích ứng với những thay đổi trong môi trường kinh tế vĩ mô, đồng thời giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình triển khai Cuối cùng, quản lý hiệu quả việc mua sắm và sử dụng tài nguyên là yếu tố then chốt để đạt được mục tiêu ngân sách.
Anwar Shah và UNDP (2011) đã nêu rõ bốn yêu cầu quan trọng để đảm bảo hiệu quả trong quản lý ngân sách nhà nước Đầu tiên, ngân sách cần được triển khai theo đúng quy định pháp luật Thứ hai, quá trình thực hiện ngân sách cần được điều chỉnh để thích ứng với những thay đổi của môi trường kinh tế Thứ ba, cần giải quyết kịp thời các vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện Cuối cùng, việc ngăn ngừa các rủi ro liên quan đến lạm quyền và tham nhũng là điều cần thiết để duy trì tính minh bạch và hiệu quả trong quản lý ngân sách.
Tính công băng và minh bạch trong quản lý ngân sách nhà nước (NSNN) là yếu tố quan trọng, đặc biệt trong mối quan hệ giữa các cấp chính quyền địa phương Phân cấp tài chính đã trở thành chiến lược phổ biến, nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu địa phương với chi phí thấp hơn Gần đây, nhiều quốc gia đã điều chỉnh trách nhiệm giữa các cấp chính quyền Các yếu tố cơ bản của minh bạch tài chính bao gồm hệ thống kế toán, báo cáo tài chính hàng năm, ngân sách bổ sung và trình bày các tài khoản cuối cùng đã được kiểm toán Điều này đảm bảo rằng doanh thu, cam kết, thanh toán và nợ được theo dõi hiệu quả, và các báo cáo kiểm toán được trình bày cho cơ quan lập pháp trong vòng một năm.
OECD (2014) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lập kế hoạch, quản lý và giám sát ngân sách một cách tích cực Sau khi được Quốc hội ủy quyền, các cơ quan chính phủ cần thực hiện phân bổ ngân sách một cách đầy đủ và trung thực, với sự giám sát liên tục từ các bộ chủ quản trong suốt năm Việc giải ngân tiền mặt phải được ghi chép, kiểm soát và giám sát cẩn thận, đồng thời cần xác định rõ ràng vai trò, trách nhiệm và quyền hạn của từng tổ chức và cá nhân liên quan.
Nghiên cứu của Enkeleda Lulaj và Cand (2019) sử dụng bảng câu hỏi theo thang đo Likert và xử lý dữ liệu qua các mô hình kinh tế lượng cùng chương trình SPSS để phân tích tính minh bạch ngân sách tại thành phố Kosovo, Nga Kết quả cho thấy ngân sách minh bạch cho phép công dân tiếp cận thông tin về nguồn thu và phân bổ chi tiêu của chính phủ Ngược lại, ngân sách không minh bạch, khó tiếp cận và độ chính xác thấp có thể dẫn đến tham nhũng Về quản lý ngân sách địa phương, tác giả Anwar Shah (2011) nhấn mạnh rằng quy trình ngân sách của bất kỳ chính quyền địa phương nào cũng cần bao gồm việc lập và hoạch định ngân sách.
Khâu lập ngân sách là một yếu tố quan trọng trong hoạt động của các cơ quan hành pháp, bao gồm việc lập kế hoạch dự toán và kết nối các kế hoạch thông qua khuôn khổ tài khóa trung hạn (MTFF) và khuôn khổ chi tiêu trung hạn (MTEF) cho ngân sách hàng năm Quá trình này không chỉ xác định các ưu tiên và hạn mức nguồn lực mà còn hướng dẫn các đơn vị trong việc lập dự toán ngân sách và đánh giá các yêu cầu ngân sách một cách hiệu quả.
Tác giả Larry Schroeder (2011) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc dự báo thu chi cho các nhà quản lý tài chính địa phương trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển và chuyển đổi Ông đề xuất nhiều kỹ thuật dự báo, bao gồm dự báo dựa trên nhận định, phân tích dòng thời gian, các kỹ thuật tất định và mô hình thống kê Đặc biệt, mô hình thống kê được coi là phương pháp hiệu quả nhất để dự đoán nguồn thu từ thuế cũng như các nguồn thu khác của địa phương, vì chúng nhạy cảm với biến động của tình trạng kinh tế địa phương.
Nghiên cứu của John L Mikesell (2011) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản lý tài khóa đúng đắn tại cấp địa phương thông qua việc tăng cường kỷ luật tài khóa, phân bổ hợp lý nguồn lực công và đảm bảo hiệu quả kỹ thuật trong dịch vụ Cải cách cần tập trung vào minh bạch và trách nhiệm giải trình, giúp chính quyền địa phương đáp ứng tốt hơn mong muốn của công dân Mikesell xác định năm chức năng cốt lõi của quản lý tài khóa địa phương, bao gồm lập ngân sách, kế toán, quản lý ngân quỹ, quản lý nợ và quản lý thu Đặc biệt, trong bối cảnh các quốc gia đang phát triển, hệ thống quản lý tài khóa cần duy trì hạn mức ngân sách cứng, cung cấp thông tin quyết định có ý nghĩa, đảm bảo tính minh bạch và quản lý hợp lý việc vay nợ công Với một hệ thống quản lý tài khóa vững chắc, chính quyền địa phương có thể nâng cao phúc lợi công dân và khai thác lợi thế từ mối quan hệ gắn bó với dân.
Nghiên cứu của Viera Papcunová và các cộng sự (2020) phân tích cơ chế tạo nguồn thu của chính quyền địa phương tự quản tại Cộng hòa Slovakia và Cộng hòa Séc trong giai đoạn 2009-2018, sử dụng các phương pháp toán học - thống kê như đường xu hướng và hệ số tương quan Kết quả cho thấy, mặc dù có sự phân cấp tài khóa, cả hai quốc gia vẫn phụ thuộc vào nguồn thu từ Chính phủ Đặc biệt, nguồn thu từ thuế đóng vai trò quan trọng nhất trong ngân sách địa phương.
Nghiên cứu trong nước
Nghiên cứu về quản lý ngân sách nhà nước (NSNN) ở Việt Nam, đặc biệt tại cấp huyện, thường xem xét các khía cạnh như quản lý thu - chi, phân cấp ngân sách, định mức ngân sách, và mô hình lập ngân sách Một trong những nguồn quan trọng là các nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới, tập trung vào quản lý chi tiêu công và tính minh bạch trong hệ thống ngân sách nhà nước Các báo cáo của World Bank từ năm 2004 đã đánh giá sâu sắc về chi tiêu công, cung cấp cái nhìn tổng quan về mối quan hệ giữa phân cấp thu và chi NSNN với các yếu tố vĩ mô.
Bài viết năm 2017 đã làm rõ thực trạng quản lý ngân sách tại Việt Nam cho các ngành như y tế, giáo dục, khoa học công nghệ, nông nghiệp, giao thông và đầu tư xây dựng cơ bản, sau khi có luật ngân sách năm 2002 và những thay đổi trong luật ngân sách năm 2015 Các nghiên cứu trong chương đánh giá về chấp hành ngân sách chỉ ra rằng để đạt hiệu quả quản lý, cần có hệ thống kiểm soát hiệu quả nhằm đảm bảo chi tiêu nhất quán với dự toán ngân sách được phê duyệt Ngoài ra, việc quản lý số liệu tài chính cũng rất quan trọng để đảm bảo các hoạt động của chính phủ đạt hiệu quả kinh tế cao nhất Về khía cạnh nợ công, phân tích thực trạng thực hiện Chiến lược nợ công của Việt Nam giai đoạn 2011-2020 được thực hiện bởi Đinh Lâm Tấn và Nguyễn Hữu Khánh.
(2020) đưa ra những đề xuất đối với việc xây dựng Chiến lược nợ công giai đoạn
Giai đoạn 2021-2030, cần nâng cao chất lượng xây dựng chiến lược và kế hoạch, đồng thời cải thiện cơ chế giám sát thực thi Cần xây dựng quy trình quản lý nợ công và nợ nước ngoài một cách hoàn thiện, kết hợp chặt chẽ với chính sách tài khóa và tiền tệ Cần phân biệt rõ ràng giữa nợ địa phương và nợ trung ương, đồng thời đánh giá khả năng chịu đựng rủi ro trong quá trình xây dựng chiến lược Cuối cùng, cần nâng cao chất lượng thống kê và cung cấp thông tin trong quản lý nợ công, xác định rõ phạm vi nợ công theo mục đích quản lý.
Sau khi phân tích kết quả cải cách tài chính công giai đoạn 2011-2020 tại Việt Nam, Nguyễn Đào Xuân (2020) chỉ ra một số thách thức cần khắc phục, bao gồm: thu ngân sách gặp rủi ro ảnh hưởng đến tính bền vững, phân bổ nguồn lực tài chính công chưa hiệu quả, và cơ chế tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp còn hạn chế.
Tác giả đề xuất một số định hướng cải cách tài chính công cho Việt Nam đến năm 2030, tập trung vào hiệu quả quản lý ngân sách Các nghiên cứu về chủ đề này ở Việt Nam đã được thực hiện nhiều, trong đó Trần Quốc Vinh (2009) hệ thống hóa các vấn đề lý luận cơ bản về quản lý ngân sách địa phương, chỉ ra 5 nhân tố khách quan và 6 nhân tố chủ quan ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý ngân sách Đồng thời, Tô Thiện Hiền (2012) nhấn mạnh sự cần thiết của việc quản lý hiệu quả ngân sách và đưa ra các chỉ tiêu cơ bản để đánh giá hiệu quả điều hành ngân sách nhà nước.
Nguyễn Tiến Hưng (2020) đã khái quát về hiệu quả và các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý ngân sách nhà nước, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao hiệu quả này như một yêu cầu thực tế và cấp bách Bài viết đưa ra 5 tiêu chí chính để đánh giá hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước, bao gồm: (i) đánh giá hiệu quả quản lý thu ngân sách, (ii) đánh giá hiệu quả quản lý chi ngân sách, và (iii) đánh giá hiệu quả quản lý các biện pháp cân đối ngân sách.
Bài viết đề cập đến 10 nước và các tiêu chí đánh giá hiệu quả quản lý chu trình ngân sách nhà nước, bao gồm lập dự toán NSNN và thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm Tác giả cũng chỉ ra 8 nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý ngân sách, như thể chế tài chính, trình độ phát triển kinh tế, điều kiện kinh tế - xã hội, và tình trạng thất thu thuế Để đánh giá hiệu quả quản lý ngân sách theo đầu ra, nghiên cứu của Phạm Ngọc Dũng và Hoàng Thị Thúy Nguyệt (2008) khuyến nghị tập trung vào ba khâu chính: xây dựng dự toán ngân sách phù hợp, tổ chức thực hiện ngân sách đồng bộ và có giám sát, cùng với quyết toán ngân sách công khai và minh bạch.
Dựa trên nghiên cứu kinh nghiệm từ các quốc gia như New Zealand, Singapore, Đan Mạch và Hà Lan, Hoàng Như Quỳnh (2021) chỉ ra rằng phương pháp quản lý ngân sách truyền thống đã bộc lộ nhiều điểm yếu trong thời gian gần đây Tác giả phân tích các bài học thành công trong việc nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách, đặc biệt thông qua các phương pháp mới như quản lý ngân sách theo chương trình, theo hoạt động, theo đầu ra và theo kế hoạch ngân sách trung hạn MTEF.
Nghiên cứu của Nguyễn Xuân Thu (2013) nhấn mạnh vai trò quan trọng của phân cấp quản lý ngân sách nhà nước (NSNN) trong việc nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách giữa các cấp chính quyền Kết quả cho thấy phân cấp chi ngân sách địa phương và mức độ tự chủ ngân sách của các cấp chính quyền địa phương có tác động tích cực đến việc cung cấp dịch vụ công Tuy nhiên, việc giao một số nguồn thu cho ngân sách địa phương vẫn chưa phù hợp với đặc điểm của các nguồn thu, dẫn đến những bất cập về tính công bằng giữa các địa phương.
Sự chênh lệch giữa các địa phương giàu và nghèo ảnh hưởng đến hiệu suất thu ngân sách huyện, xã, với nhiều nơi chỉ đạt 100% nguồn thu nhưng vẫn hạn chế tính tự chủ Việc bổ sung ngân sách giữa các cấp địa phương gia tăng đã dẫn đến sự phụ thuộc và thiếu động lực trong chi tiêu ngân sách Nghiên cứu của Mai Đình Lâm (2012) và Lê Toàn Thắng (2013) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân quyền cho chính quyền địa phương nhằm nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách.
Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (2017) chỉ ra rằng việc phân cấp ngân sách ở Việt Nam có những điểm đáng chú ý như: (i) Nguồn thu từ phân cấp có sự biến động trái chiều với tỷ lệ nghèo tại các địa phương; (ii) Mức độ phân cấp trong nội tỉnh không đồng nhất giữa các địa phương, loại hình và lĩnh vực chi tiêu; (iii) Việt Nam sở hữu hệ thống chính quyền phân cấp cao; (iv) Hệ thống điều hòa ngân sách thông qua bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu liên kết với tỷ lệ nghèo, thể hiện rõ tính chất giảm nghèo Tuy nhiên, hệ thống tiêu chí bổ sung có mục tiêu hiện còn chồng chéo và dàn trải.
Nghiên cứu của Trương Bá Tuấn và Đào Mai Phương (2020) đã phân tích xu hướng phân cấp ngân sách toàn cầu, tập trung vào tổ chức hệ thống ngân sách, phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa các cấp ngân sách, từ đó đề xuất một số hàm ý chính sách cho Việt Nam Việc đẩy mạnh phân cấp ngân sách đã trở thành xu hướng cải cách phổ biến, giúp tăng cường tự chủ tài khóa và trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương Các quốc gia hiện nay áp dụng nhiều phương thức tổ chức ngân sách khác nhau, tùy thuộc vào trình độ phát triển và mô hình tổ chức bộ máy nhà nước Tại Việt Nam, trong những năm gần đây, đã có nhiều nghiên cứu về quản lý ngân sách nhà nước từ cấp quốc gia đến cấp huyện, với sự đóng góp của Nguyễn Thị Nhàn trong lĩnh vực ngân sách cấp huyện.
Năm 2015, nghiên cứu đã áp dụng lý luận về quản lý thu chi ngân sách nhà nước để đánh giá thực trạng công tác quản lý ngân sách tại huyện Sóc Sơn, Hà Nội trong giai đoạn 2009-2014 Từ đó, bài viết đề xuất các định hướng phát triển nhằm nâng cao tính công khai, minh bạch và hiệu quả trong chu trình quản lý ngân sách của huyện.
Dựa trên lý luận quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện và kinh nghiệm từ các địa phương khác, Nguyễn Quốc Anh (2015) đã phân tích kết quả và những hạn chế trong quản lý ngân sách huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh giai đoạn 2010-2015.
Luận văn năm 2014 áp dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với các phương pháp điều tra, thu thập và phân tích số liệu Đỗ Thanh Huyền (2019) đã phân tích ưu - nhược điểm và nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý ngân sách tại huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai trong giai đoạn 2015-2017 Từ đó, tác giả đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý ngân sách nhà nước (NSNN) của huyện trong tương lai, tập trung vào đánh giá thực trạng quản lý NSNN cấp huyện về quy trình và nội dung.
Cơ sở lý luận về quản lý NSNN cấp huyện
Khái quát về NSNN
Ngân sách là công cụ lập kế hoạch tài chính, bao gồm các chương trình và hoạt động sẽ được triển khai trong một khoảng thời gian xác định Nó không chỉ là tài liệu tham khảo về hoạt động của tổ chức mà còn thể hiện các mục tiêu mà tổ chức hướng tới (Burhan et al., 2015).
Ngân sách Nhà nước được trình bày thông qua báo cáo tài chính hàng năm của các cấp Nhà nước, có thể không trùng khớp với năm dương lịch Thời gian tài chính có thể kéo dài hơn một năm, như trong trường hợp ngân sách nhà nước trung hạn, với các khoản thu - chi được dự toán trong vòng 3 năm.
Thuật ngữ NSNN, hay Ngân sách Nhà nước, đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế và xã hội, phản ánh các quan hệ kinh tế liên quan đến việc tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ chung của Nhà nước Đặc điểm nổi bật của thu - chi NSNN khác biệt so với các chủ thể khác trong xã hội là sự gắn kết chặt chẽ với các quy định pháp luật, đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý tài chính công.
Ngân sách Nhà nước (NSNN) phản ánh bản chất giai cấp của Nhà nước, phục vụ cho các nhu cầu thực hiện chức năng của Nhà nước trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể.
Ngân sách nhà nước (NSNN) tại Việt Nam, theo Luật NSNN số 83/2015/QH13, bao gồm toàn bộ các khoản thu và chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định NSNN được quyết định bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước, đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và phân bổ nguồn lực quốc gia.
Vai trò của ngân sách nhà nước (NSNN) có liên quan chặt chẽ đến sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia, giúp đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nước và duy trì sự ổn định trong tăng trưởng kinh tế.
Ngân sách Nhà nước (NSNN) đóng vai trò quan trọng trong việc huy động nguồn tài chính để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nước Dù ở bất kỳ giai đoạn lịch sử hay chế độ xã hội nào, NSNN vẫn cần thực hiện chức năng này Các hoạt động chủ yếu của Nhà nước trong lĩnh vực chính trị, kinh tế và xã hội đều cần có nguồn tài trợ nhất định Nguồn lực chính của NSNN chủ yếu đến từ thuế và các hình thức thu ngoài thuế, được xác định phù hợp với khả năng của các chủ thể trong nền kinh tế.
NSNN đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và hình thành cơ cấu kinh tế mới, điều tiết thị trường và kích thích sản xuất kinh doanh Qua việc điều chỉnh hoạt động của các chủ thể kinh tế, NSNN giúp hướng nền kinh tế quốc gia theo quỹ đạo mà Chính phủ đã hoạch định, tác động tích cực đến tổng cung và tổng cầu Điều này không chỉ phát triển một cơ cấu tối ưu mà còn tạo điều kiện cho nền kinh tế phát triển ổn định và bền vững Hơn nữa, NSNN cung cấp kinh phí cho các hoạt động đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, từ đó tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các thành phần kinh tế, đặc biệt là các doanh nghiệp chủ chốt như điện lực, viễn thông và hàng không.
Nhà nước ngân sách nhà nước (NSNN) đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện công bằng xã hội và phân phối nguồn kinh phí cho các chính sách xã hội Trong nền kinh tế thị trường, sự phân hóa giàu nghèo giữa các tầng lớp dân cư là điều không thể tránh khỏi, vì vậy cần có sự can thiệp của Nhà nước để điều chỉnh và phân phối lại thu nhập một cách hợp lý.
Để giảm bớt khoảng cách chênh lệch trong dân cư, Nhà nước sử dụng các sắc thuế như thuế thu nhập, thuế VAT và thuế tiêu thụ đặc biệt Những công cụ tài chính này không chỉ giúp điều tiết thu nhập giữa các chủ thể mà còn tạo ra nguồn thu quan trọng cho ngân sách quốc gia.
NSNN đầu tư vào các chương trình xã hội như giáo dục, y tế, văn hóa, thể thao và du lịch, đồng thời hỗ trợ trợ cấp và trợ giá hàng hóa Qua thuế gián thu, Nhà nước khuyến khích người dân tiêu dùng hợp lý và tiết kiệm Điều này giúp NSNN thực hiện công bằng xã hội và đảm bảo sự phát triển bền vững trong tương lai.
NSNN đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện chính sách bình ổn giá cả thị trường và chống lạm phát thông qua các biện pháp tài khóa như thu/chi ngân sách, thuế, phí và vay vốn Nhà nước điều chỉnh các chính sách này tùy thuộc vào mức độ tác động tới tổng cung và tổng cầu mà họ mong muốn Tuy nhiên, việc quản lý thu/chi NSNN không hợp lý có thể dẫn đến lạm phát, gây ra bất ổn trên thị trường, thâm hụt ngân sách và gia tăng lạm phát nếu không được kiểm soát chặt chẽ.
Hệ thống ngân sách nhà nước (NSNN) bao gồm các cấp ngân sách của chính quyền, liên kết chặt chẽ trong việc thực hiện nhiệm vụ thu chi Cấu trúc hệ thống ngân sách của mỗi quốc gia chịu ảnh hưởng từ chế độ xã hội và phân chia lãnh thổ hành chính Tóm lại, hệ thống ngân sách được tổ chức phù hợp với quản lý hành chính của cơ quan nhà nước.
Theo báo cáo của OCED (2016), nghiên cứu từ 101 quốc gia cho thấy hầu hết các quốc gia tổ chức hệ thống ngân sách với ít hơn 3 cấp Khoảng 23% quốc gia có chính quyền địa phương được tổ chức theo 3 cấp, trong khi hơn 50% có 2 cấp Tại các quốc gia như Anh, Nhật, Pháp và Italia, hệ thống ngân sách được phân chia thành 2 cấp: ngân sách trung ương và ngân sách chính quyền địa phương.
Canada, Hoa Kì, Đức và Thụy Sỹ, hệ thông ngân sách bao gôm 3 câp: ngân sách Liên bang, ngân sách các bang và ngân sách địa phương.
Một số quốc gia có hệ thống ngân sách phức tạp, ví dụ như Pháp với 4 cấp ngân sách: trung ương, vùng, tỉnh và cơ sở (xã) Tại Trung Quốc, ngân sách nhà nước được tổ chức thành 5 cấp: trung ương, tỉnh, thành phố, huyện và xã Ở Việt Nam, ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, trong đó ngân sách địa phương gồm ngân sách của các cấp chính quyền (tỉnh, huyện và xã) Ngân sách địa phương được chia thành 3 cấp cụ thể.
(1) Ngân sách cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (gọi chung là ngân sách cấp tỉnh)
(2) Ngân sách cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách cấp huyện)
(3) Ngân sách cấp xà, phường, thị trấn (gọi chung là ngân sách cấp xã)
1.2.1.4 Phân cấp quản lý NSNN
Quản lý NSNN cấp huyện
1.2.2.1 Khái niệm quản lý NSNN cấp huyện
Quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện là quá trình sử dụng các công cụ và biện pháp tổng hợp nhằm tập trung một phần nguồn tài chính, từ đó hình thành quỹ ngân sách của huyện và thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Huyện cần sử dụng quỹ 23 hiện phân phôi một cách hợp lý và hiệu quả để đáp ứng các yêu cầu của Nhà nước, đồng thời hoàn thành các mục tiêu kinh tế - xã hội của địa phương.
Quản lý ngân sách cấp huyện cần phải tập trung vào việc tạo ra nguồn thu cho ngân sách, đồng thời phải liên kết chặt chẽ với mục tiêu ổn định và tăng trưởng kinh tế Các khoản chi ngân sách cũng cần phải phù hợp với nhiệm vụ phát triển kinh tế và xã hội của huyện trong từng giai đoạn cụ thể.
Quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện cần được thực hiện toàn diện trong mọi giai đoạn của quy trình ngân sách, bao gồm lập dự toán ngân sách, chấp hành ngân sách, quyết toán ngân sách và công tác kiểm tra, thanh tra, kiểm toán ngân sách nhà nước.
1.2.2.2 Sự cần thiết phải quản lý NSNN cấp huyện
Ngân sách huyện đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo quốc phòng an ninh tại địa phương Việc quản lý ngân sách hiệu quả là cần thiết để tối ưu hóa sử dụng nguồn lực tài chính Do đó, công tác quản lý và cải thiện ngân sách huyện là hoạt động liên tục và thiết yếu đối với các cấp lãnh đạo trong khu vực.
Sự cần thiết phải quản lý ngân sách huyện là xuất phát từ những lý do chủ yếu sau:
Hiện nay, công tác quản lý ngân sách cấp huyện đang gặp nhiều vấn đề nghiêm trọng Việc thu ngân sách chưa được khai thác triệt để với cơ cấu thu không hợp lý, dẫn đến bất đồng trong cộng đồng Chi ngân sách cho các hoạt động quản lý hành chính thường xuyên gặp tình trạng lãng phí và thiếu minh bạch Đồng thời, các khoản chi cho giáo dục, y tế và chính sách xã hội chưa được chú trọng đúng mức Ngoài ra, chi đầu tư xây dựng cơ bản diễn ra tràn lan, thiếu trọng điểm, gây thất thoát ngân sách nhà nước.
Nhiều địa phương đang gặp khó khăn trong việc cân đối ngân sách, với một số huyện phụ thuộc vào nguồn bổ sung từ ngân sách cấp trên thay vì chủ động phát triển nguồn thu Tình trạng này dẫn đến bội chi ngân sách, cho thấy cần có những giải pháp hiệu quả hơn để cải thiện tình hình tài chính địa phương.
Công tác lập, chấp hành và quyết toán ngân sách huyện hiện nay chưa đạt hiệu quả cao, dẫn đến quản lý ngân sách bị lỏng lẻo, thất thoát và lãng phí, đồng thời tạo điều kiện cho cá nhân lợi dụng Dự toán ngân sách còn mang tính hình thức, không phản ánh đúng nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội trong tương lai cũng như tình hình thực tế của những năm trước trên địa bàn.
Hiện nay, phân cấp quản lý ngân sách cấp huyện còn nhiều bất cập và thiếu thống nhất, dẫn đến việc sử dụng ngân sách nhà nước không hiệu quả Năng lực của phần lớn các chủ đầu tư trong huyện còn yếu kém, khiến cho quản lý các công trình xây dựng cơ bản trở nên lỏng lẻo và thiếu chuyên nghiệp Tình trạng này gây ra trì trệ, ứ đọng vốn và dẫn đến thất thoát, lãng phí ngân sách.
Trong bối cảnh yêu cầu đổi mới nền tài chính quốc gia, những năm qua, tài chính quốc gia đã có những bước phát triển quan trọng, đóng góp quyết định vào thành quả phát triển của đất nước Việt Nam đang hoàn thiện thể chế theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng thời cơ cấu lại ngân sách nhà nước và nợ công, thúc đẩy quá trình đổi mới và tái cấu trúc nền kinh tế.
Công tác quản lý ngân sách cấp huyện cần được củng cố và tăng cường nhằm làm lành mạnh nền tài chính quốc gia, thúc đẩy công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước và quản lý công quỹ một cách chặt chẽ, thống nhất Việc hoàn thiện quản lý ngân sách huyện không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý mà còn phát huy vai trò của chính quyền cấp huyện trong việc khai thác tiềm năng địa phương, đảm bảo công bằng và thực hiện tốt các chính sách của Đảng và Nhà nước Để phù hợp với cơ chế thị trường và hội nhập quốc tế, cơ chế quản lý ngân sách huyện cần sớm đổi mới và hoàn thiện Cải cách tài chính công là một nội dung quan trọng trong cải cách nền hành chính, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững cho đất nước.
Cải cách và hiện đại hóa công tác quản lý ngân sách huyện là một nội dung thiết yếu, nhằm nâng cao tính công khai, minh bạch và hiệu quả trong quản lý tài chính.
1.2.2.3 Phương pháp và công cụ quản lý NSNN Cấp huyện
Trong quản lý NSNN cấp huyện, các chủ thể quản lý có thể sử dụng nhiều phương pháp và công cụ quản lý NSNN khác nhau như:
Phương pháp tổ chức là công cụ quan trọng giúp chủ thể quản lý thực hiện ý đồ của mình trong việc bố trí và sắp xếp các hoạt động của ngân sách nhà nước (NSNN) huyện Phương pháp này đảm bảo các hoạt động được thực hiện theo những khuôn mẫu đã định và thiết lập bộ máy quản lý phù hợp, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý NSNN.
Phương pháp hành chính là công cụ mà các cơ quan quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện sử dụng để ban hành các mệnh lệnh hành chính Những mệnh lệnh này có tính chất bắt buộc, yêu cầu các đối tượng chịu sự quản lý phải tuân thủ.
Phương pháp kinh tế sử dụng các đòn bẩy kinh tế nhằm kích thích sự tích cực của các đối tượng chịu sự quản lý, ảnh hưởng đến các tổ chức và cá nhân có hoạt động liên quan đến quản lý ngân sách nhà nước.