Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc
Cơ sở lý luận về quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc
2.1.1 Một số khái niệm liên quan đến quản lý và quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc
2.1.1.1 Khái niệm về bảo hiểm xã hội
Bảo hiểm xã hội (BHXH) đã ra đời hàng trăm năm và trở thành giải pháp hiệu quả giúp con người vượt qua khó khăn trong cuộc sống và lao động BHXH là nền tảng của hệ thống an sinh xã hội mỗi quốc gia, được thực hiện rộng rãi và ngày càng phát triển Để đảm bảo quyền lợi cho người lao động toàn cầu, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đã ban hành Công ước số 102 vào ngày 04/6/1952, quy định các tiêu chuẩn tối thiểu về an toàn xã hội, bao gồm 09 chế độ trợ cấp như chăm sóc y tế và trợ cấp tai nạn lao động.
Hệ thống an sinh xã hội tại Việt Nam, bao gồm các chế độ trợ cấp ốm đau, thai sản, thất nghiệp, tàn tật, tuổi già, tiền tuất và gia đình, đã được Đảng, Nhà nước và Chính phủ chú trọng từ sớm, đặc biệt là chính sách bảo hiểm xã hội (BHXH) Từ năm 1941, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề cập đến chính sách BHXH trong 10 chính sách quan trọng của Việt Nam, với nhiều Sắc lệnh được ký ban hành nhằm quy định điều kiện hưu trí và nghỉ không lương cho công chức Quan điểm về BHXH đã được ghi nhận trong Hiến pháp 1946 và 1959, trong đó Điều 32 Hiến pháp 1959 khẳng định quyền lợi của người lao động được hỗ trợ khi già yếu, bệnh tật hoặc mất sức lao động, đồng thời nhấn mạnh việc mở rộng các tổ chức bảo hiểm xã hội, cứu tế và y tế để đảm bảo quyền lợi cho mọi người.
Từ năm 1995, cơ chế quản lý bảo hiểm xã hội (BHXH) đã được cải cách toàn diện với việc Chính phủ ban hành Điều lệ BHXH Đặc biệt, Luật BHXH được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 01/01/2007, đã tạo ra một khung pháp lý rõ ràng cho hệ thống BHXH Trước khi có Luật BHXH, khái niệm về BHXH được hiểu từ nhiều góc độ khác nhau.
Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một chính sách xã hội quan trọng, nhằm hỗ trợ và bảo vệ quyền lợi cho một lượng lớn người lao động Chính sách này không chỉ giúp giải quyết các chế độ xã hội mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững và đảm bảo sự ổn định chính trị của quốc gia.
Bảo hiểm xã hội (BHXH) đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý của Nhà nước, giúp điều chỉnh mối quan hệ kinh tế giữa người lao động, người sử dụng lao động và chính quyền Đồng thời, BHXH cũng thực hiện chức năng phân phối và phân phối lại thu nhập giữa các thành viên trong xã hội, góp phần tạo ra sự công bằng và ổn định trong nền kinh tế.
Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một quỹ tài chính tập trung, được hình thành từ sự đóng góp của các bên tham gia, đồng thời nhận sự hỗ trợ từ Nhà nước.
- Ở góc độ thu nhập: BHXH là sự bảo đảm thay thế một phần thu nhập khi người lao động có tham gia BHXH bị mất hoặc giảm thu nhập.
Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) được Quốc hội Việt Nam thông qua vào ngày 29/6/2006 và có hiệu lực từ 01/01/2007 đã định nghĩa BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ gặp phải các tình huống như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc qua đời, dựa trên việc đóng góp vào quỹ bảo hiểm xã hội.
2.1.1.2 Khái niệm về quản lý
Có nhiều cách nhìn khác nhau về khái niệm quản lý:
Quản lý, theo Haror Koontz, là một hoạt động quan trọng giúp phối hợp nỗ lực của các cá nhân để đạt được các mục tiêu tổ chức cụ thể.
– Theo Mariparker Follit (1868 – 1933), nhà khoa học chính trị, nhà triết học Mỹ thì: “Quản lý là một nghệ thuật khiến công việc được thực hiện thông qua người khác”.
Trong cuốn "Khoa học Tổ chức và Quản lý", Đặng Quốc Bảo định nghĩa quản lý là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, hướng dẫn và kiểm tra nỗ lực của các thành viên trong tổ chức, đồng thời sử dụng nguồn lực để đạt được các mục tiêu cụ thể.
Khi bàn đến hoạt động quản lý và người quản lý cần khởi đầu từ khái niệm
Tổ chức được hiểu là một nhóm người có cấu trúc nhất định, cùng hoạt động vì một mục đích chung mà cá nhân không thể đạt được Dù tổ chức có mục đích, cơ cấu hay quy mô nào, việc quản lý và có người lãnh đạo là điều cần thiết để đảm bảo tổ chức hoạt động hiệu quả và đạt được mục tiêu đề ra.
Quản lý là quá trình tác động có tổ chức và có mục đích của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý, nhằm chỉ huy và điều phối các yếu tố tham gia vào hoạt động thành một hệ thống thống nhất Điều này giúp điều hòa các hoạt động một cách hợp quy luật để đạt được mục tiêu xác định, ngay cả trong bối cảnh môi trường biến động.
Quản lý là một hiện tượng phổ biến trong mọi chế độ xã hội, xuất hiện khi con người cần hợp tác để đạt được mục tiêu chung Quản lý trong xã hội là quá trình tổ chức và điều hành các hoạt động nhằm đạt được những mục tiêu cụ thể dựa trên các quy luật khách quan Khi xã hội phát triển, nhu cầu và chất lượng quản lý cũng ngày càng cao.
2.1.1.3 Khái niệm, đối tượng, mục tiêu của bảo hiểm xã hội bắt buộc
* Khái niệm BHXH bắt buộc
- Hiện nay BHXH được phân loại ở hai hình thức phổ biến: BHXH bắt buộc, và BHXH tự nguyện
Cả hai hình thức bảo hiểm đều giúp bù đắp và thay thế một phần thu nhập cho người tham gia khi gặp rủi ro như giảm sức khỏe, mất khả năng lao động, thất nghiệp hoặc tử tuất.
Bảo hiểm xã hội bắt buộc là hình thức bảo hiểm mà cả người lao động và người sử dụng lao động đều phải tham gia, theo quy định của Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam năm 2006.
* Đối tượng của BHXH bắt buộc
- Người lao động tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc là công dân Việt Nam, bao gồm:
+ Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ ba tháng trở lên;
+Cán bộ, công chức, viên chức;
+Công nhân quốc phòng, công nhân công an;
Sĩ quan và quân nhân chuyên nghiệp trong quân đội nhân dân, cùng với sĩ quan và hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan và hạ sĩ quan chuyên môn kỹ thuật trong công an nhân dân, cũng như những người làm công tác cơ yếu, đều được hưởng lương tương đương với quân đội và công an nhân dân.
+ Hạ sĩ quan, binh sĩ quân đội nhân dân và hạ sĩ quan, chiến sĩ công an nhân dân phục vụ có thời hạn;
+ Người làm việc có thời hạn ở nước ngoài mà trước đó đã đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc.
- Người sử dụng lao động tham gia BHXH bắt buộc bao gồm:
Cơ sở thực tiễn về quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc
2.2.1 Kinh nghiệm của một số huyện trong nước
2.2.1.1 Kinh nghiệm của bảo hiểm xã hội huyện Quế Võ, Bắc Ninh
Năm 2013, tổng thu bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm y tế (BHYT) và bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) tại Quế Võ, Bắc Ninh đạt 2.065,58 tỷ đồng, tăng 519,26 tỷ đồng so với năm trước Trong đó, thu BHXH bắt buộc chiếm 1.362,72 tỷ đồng Số lượng đơn vị tham gia BHXH và BHYT lên tới 3.417 doanh nghiệp, với tổng số người tham gia đạt 722.622, tăng 10,8% so với năm 2012 Đặc biệt, số người tham gia BHXH bắt buộc là 188.558 người, giúp huyện Quế Võ luôn nằm trong top 10 huyện, thành phố có tỷ lệ thu cao nhất cả nước.
Năm 2013, tổng số nợ BHXH, BHYT lên tới 159,8 tỷ đồng, chiếm 6,5% tổng số phải thu, với 515 đơn vị nợ từ 3 tháng trở lên, tổng cộng 84,78 tỷ đồng Nguyên nhân chủ yếu do khó khăn trong sản xuất kinh doanh, sự thiếu hiệu quả trong quản lý và thúc đẩy sản xuất từ các ngành chức năng, dẫn đến tình trạng việc làm không ổn định và thu nhập thấp cho người lao động Nhiều doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ về trách nhiệm đối với BHXH, BHYT, trong khi người lao động cũng thiếu hiểu biết về chính sách này Để khắc phục, Huyện ủy, HĐND, UBND huyện Quế Võ đã chỉ đạo thực hiện nghiêm Nghị quyết số 21-NQ/TW, phối hợp chặt chẽ với các cơ quan liên quan để thanh tra, kiểm tra và xử lý các doanh nghiệp nợ BHXH, BHYT Đồng thời, huyện cũng chú trọng kiện toàn bộ máy và nâng cao năng lực cho cán bộ làm công tác BHXH, BHYT, thường xuyên rà soát và tổng hợp số phải thu để có biện pháp xử lý kịp thời.
2.2.1.2 Kinh nghiệm của bảo hiểm xã hội huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình
Bảo hiểm xã hội huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình là đơn vị trực thuộc
BHXH tỉnh Thái Bình, đặc biệt là BHXH huyện Thái Thụy, đã đạt được thành tích xuất sắc trong công tác thu BHXH và BHYT vào năm 2013 Nhờ những nỗ lực này, BHXH huyện Thái Thụy đã được Tổng Giám đốc BHXH Việt Nam trao tặng "Bằng khen" để ghi nhận những kết quả cao trong việc thực hiện nhiệm vụ được giao.
2013 của BHXH huyện Thái Thụy cho thấy kết quả như sau: phát triển tăng mới
Trong năm qua, 16 đơn vị với 1.008 lao động đã tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc, nâng tổng số đơn vị tham gia lên 411 với 9.975 lao động, chiếm 87,5% tổng số lao động trên địa bàn huyện Số thu BHXH đạt 185,4 tỷ đồng, vượt 106,2% kế hoạch và tăng 15% so với cùng kỳ năm trước Nợ đọng BHXH chỉ còn 390 triệu đồng, tương đương 0,2% kế hoạch thu, giảm 4,18% so với năm trước Kết quả này đạt được nhờ BHXH huyện Thái Thụy đã tổ chức ký giao ước thi đua cho cán bộ, phấn đấu 30% cán bộ có sáng kiến cải tiến trong quản lý thu BHXH Huyện thường xuyên nhận sự chỉ đạo từ BHXH tỉnh Thái Bình và UBND huyện trong việc thực hiện chính sách BHXH, đồng thời báo cáo định kỳ về tình hình thực hiện chính sách này Huyện cũng đã phối hợp với các ngành liên quan để giám sát việc thực hiện chính sách BHXH tại các doanh nghiệp nợ đọng lớn, đồng thời tăng cường tuyên truyền để chủ sử dụng và người lao động hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ khi tham gia BHXH.
2.2.1.3 Kinh nghiệm của bảo hiểm xã hội thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định
Theo nguồn thống kê của Chi cục thống kê Thành Phố tỉnh Nam Định năm
Đến năm 2013, Thành phố có 415 đơn vị sản xuất kinh doanh với 12.112 lao động, nhưng chỉ 365 đơn vị và 8.477 lao động tham gia BHXH, trong đó có 4% doanh nghiệp nợ đọng BHXH với số tiền trên 8 tỷ đồng Năm 2014, BHXH Thành phố đã triển khai nhiều biện pháp nhằm khắc phục tình trạng này, bao gồm tuyên truyền qua báo chí và các phương tiện truyền thông địa phương, lắp đặt pa nô, áp phích tại các khu công nghiệp, và phát tài liệu hướng dẫn cho doanh nghiệp Cơ quan BHXH cũng đã phối hợp với Ban quản lý khu công nghiệp để đảm bảo quyền lợi cho người lao động, đồng thời tổ chức các đoàn thanh tra liên ngành để xử lý vi phạm Đối với các doanh nghiệp nợ đọng kéo dài, BHXH đã tăng cường cán bộ xuống đơn vị để đôn đốc và lập bản cam kết trả nợ, củng cố hồ sơ khởi kiện nếu cần thiết Đến cuối năm 2014, tỷ lệ nợ đọng BHXH đã giảm xuống còn 2,2% so với cùng kỳ năm trước, cho thấy sự phát triển tích cực trong việc tham gia BHXH bắt buộc của các doanh nghiệp.
2.2.2 Bài học rút ra từ kinh nghiệm của một số địa phương trong nước
Các địa phương đạt hiệu quả cao trong quản lý thu BHXH bắt buộc đều có khả năng tổ chức thực hiện nhiệm vụ một cách sáng tạo, không theo lối mòn Họ biết phát huy sức mạnh tổng hợp của hệ thống chính trị ở cơ sở trong công tác BHXH Bài học kinh nghiệm rút ra là cần có sự linh hoạt và sáng tạo trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ.
Để nâng cao hiệu quả công tác bảo hiểm xã hội (BHXH), cần tận dụng sự lãnh đạo của cấp uỷ Đảng và chính quyền địa phương Theo phương châm "cấp uỷ Đảng lãnh đạo, chính quyền tổ chức thực hiện", cơ quan BHXH sẽ đóng vai trò tham mưu, phối hợp chặt chẽ với các cơ quan hữu trách Mục tiêu chính là khắc phục tình trạng nợ tồn đọng BHXH và phát triển số lượng đối tượng tham gia BHXH, tạo ra sức mạnh tổng hợp cho công tác này.
Công tác dự báo cần phải đi trước một bước với các căn cứ khoa học và số liệu thực tiễn để xây dựng kế hoạch phát triển nguồn thu bền vững Điều này không chỉ đáp ứng yêu cầu ngắn hạn mà còn đảm bảo cho sự phát triển lâu dài Ngoài ra, cần thường xuyên điều chỉnh dự báo để phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội địa phương, nhằm đảm bảo thu đúng, đủ và kịp thời, không bỏ sót nguồn thu.
Cơ quan BHXH cần chủ động triển khai các biện pháp công tác, chú trọng nâng cao năng lực xây dựng phương án tổ chức thực hiện và chuyên môn nghiệp vụ Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thu sẽ tạo niềm tin và sự phấn khởi cho người tham gia BHXH, giúp họ chuyển từ nhận thức bắt buộc sang tự giác tham gia.
Tổ chức hiệu quả công tác phối hợp liên ngành trong thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm về đóng bảo hiểm xã hội là rất quan trọng Cần chú trọng công tác thông tin, tuyên truyền và vận động thuyết phục, đồng thời không bỏ qua việc xử lý vi phạm Đặc biệt, lựa chọn một đến hai đơn vị điển hình để lập hồ sơ kiến nghị khởi tố ra Toà án nhằm răn đe và giáo dục chung.
Xây dựng đội ngũ cán bộ có phẩm chất đạo đức cao, năng lực chuyên môn vững vàng, cùng kinh nghiệm và kỹ năng tốt là rất quan trọng để đáp ứng yêu cầu phát triển đối tượng và đôn đốc thu hồi nợ đọng bảo hiểm xã hội.