Bài viết đưa ra ý kiến cho rằng khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” trong các trường học có nội dung chính xác. Thứ nhất, “Tiên học lễ, hậu học văn” chính là phương châm giáo dục “Đức phải có trước tài”, phương châm giáo dục này được Bác Hồ rất coi trọng. Thứ hai, “Tiên học lễ, hậu học văn” là phương châm giáo dục đúng đắn của Nho giáo, vì Nho giáo cho rằng lễ là quy tắc đạo đức; trái với lễ, đừng xem; Trái với lễ, đừng nghe; Trái với lễ, đừng nói; Trái với lễ, đừng làm;...
QUẢN LÝ GIÁO DỤC ĐÔI ĐIỀU SUY NGHĨ VỀ “TIÊN HỌC LỄ, HẬU HỌC VĂN” PGS.TS Vũ Trọng Dung* Kkoa Quản lý Kinh tế Xã hội, Trường Đại học Hịa Bình *Tác giả liên hệ: dunghvkv1@gmail.com Ngày nhận: 01/12/2021 Ngày nhận sửa: 08/12/2021 Ngày duyệt đăng: 20/12/2021 Tóm tắt Bài viết đưa ý kiến cho hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” trường học có nội dung xác Thứ nhất, “Tiên học lễ, hậu học văn” phương châm giáo dục “Đức phải có trước tài”, phương châm giáo dục Bác Hồ coi trọng Thứ hai, “Tiên học lễ, hậu học văn” phương châm giáo dục đắn Nho giáo, Nho giáo cho lễ quy tắc đạo đức; trái với lễ, đừng xem; trái với lễ, đừng nghe; trái với lễ, đừng nói; trái với lễ, đừng làm Thứ ba, “Tiên học lễ, hậu học văn” phương châm giáo dục phù hợp văn hóa truyền thống Việt Nam Thứ tư, “Tiên học lễ, hậu học văn” phương châm giáo dục phù hợp với phương pháp giáo dục khoa học, phương châm giáo dục khơng kìm hãm tư phản biện sáng tạo “Tiên học lễ, hậu học văn” triết lý giáo dục phù hợp với hoàn cảnh thời đại Trong hoạt động giáo dục, cần coi trọng phương châm “Tiên học lễ, hậu học văn” Từ khóa: Lễ, văn, giáo dục, học tập Some thoughts on “First etiquette, then knowledge” Abstracti The article affirms the accuracy of the slogan “First etiquette, then knowledge” used in schools Firstly, “First etiquette, then knowledge” is the educational motto highly respected by Uncle Ho Secondly, the slogan “First etiquette, then knowledge” is Confucianism’s appropriate educational motto, as it argues that etiquette is the root of ethical rules; against-etiquette, don’t watch; against-etiquette, don’t listen; against-etiquette, don’t speak; against-etiquette, don’t Thirdly, the educational motto “First etiquette, the knowledge” matches with Vietnamese traditional culture Fourthly, “First etiquette, then knowledge” goes with scientific educational methods without constraining netheir critical thinking nor creativity “First etiquette, then knowledge” is the all-time-fit educational philosophy in any context In educational activities, we need appreciate the “First etiquette, then knowledge” motto Keywords: Etiquette, knowledge, education, learning Gần đây, số diễn đàn khoa học, GS.TSKH Trần Ngọc Thêm có kiến nghị cần chấm dứt sử dụng hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” trường học Cụ thể, GS.TSKH Trần Ngọc Thêm viết: “Trong khứ, từ xã hội phong kiến bây giờ, giữ “Tiên học lễ, hậu học văn” Từ đổi đến nay, xã hội phát triển nhiều kinh tế, văn hóa nhiều giá trị lại xuống Kinh tế phát triển nhờ “Tiên học lễ”, “Tiên học lễ” không đảm bảo cho xã hội lành mạnh, phát triển Điều cho thấy khơng thiết phải giữ lấy “Tiên học lễ, hậu học văn” Giữ “Tiên học lễ” phận cán suy thối; khơng thể có tư phản biện cịn trọng lễ nghĩa Để có người sáng tạo, cần đề cao dân chủ giáo dục, khuyến khích tư phản biện, khai phóng, khuyến khích sáng tạo giáo dục người”, “Cần chấm dứt sử dụng hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn”, Việt Nam hiệu kìm hãm “khai mở tư phản biện, giải phóng sức sáng tạo” Đề nghị nói GS.TSKH Trần Ngọc Thêm gây ý kiến trái chiều Tôi khơng đồng ý với ý kiến đề nghị Dưới đây, tơi xin nêu đơi điều suy nghĩ giải thích khơng nên theo ý kiến đề nghị Thứ nhất, hiệu “Tiên học lễ, Số 02 - Tháng 12.2021 - Tạp chí KH&CN Trường Đại học Hịa Bình 91 QUẢN LÝ GIÁO DỤC hậu học văn” phương châm giáo dục Bác Hồ coi trọng GS.TSKH Trần Ngọc Thêm đưa thống kê rằng: “Trong 15 tập Hồ Chí Minh tồn tập cho thấy, Bác nhắc đến mối quan hệ 14 lần, đó, có tới 12 lần Bác viết tài trước, đức sau Người có đức chưa có tài, mà đức suy thối, biến chất Do vậy, đức điều kiện cần, để đó, phát bồi dưỡng tài năng” Ngày 12/6/1956, Bác nói: “Có tài phải có đức Có tài khơng có đức, tham hủ hố có hại cho nước Có đức khơng có tài ơng Bụt ngồi chùa, khơng giúp ích ai” Thống kê cho thấy Bác Hồ coi trọng đức tài Tuy nhiên, Bác Hồ dạy: “Đức phải có trước tài” Tháng năm 1959, Bài nói lớp học trị giáo viên, Bác Hồ rõ: “Ta cán chun mơn, có chun mơn mà khơng có trị giỏi dù học giỏi dạy trẻ hỏng Chính trị linh hồn, chuyên mơn xác Có chun mơn mà khơng có trị cịn xác khơng hồn Phải có trị trước có chun mơn Nếu thầy giáo, giáo bàng quan lại đúc số cơng dân khơng tốt, cán khơng tốt Nói tóm lại, trị đức, chun mơn tài Có tài mà khơng có đức hỏng Có đức mà i, tờ dạy nào? Đức phải có trước tài Trước hết, phải dạy trẻ yêu Tổ quốc, yêu lao động, yêu đồng bào yêu chủ nghĩa xã hội… Trẻ em gương sáng, thầy tốt ảnh hưởng tốt, thầy xấu ảnh hưởng xấu, phải ý giáo dục trị tư tưởng trước, thầy giáo, giáo phải tiến tư tưởng… Bây Bác lại nói đến thầy giáo, trường học, cách dạy học trò Học trò tốt hay xấu thầy giáo, cô giáo tốt hay xấu Các cô, phải nhận rõ trách nhiệm Phải ln ln đặt câu hỏi: Dạy ai? Nói chung học trị Dạy để làm gì? Dạy cho u nước, u nhân dân, yêu lao động, yêu chủ nghĩa xã hội, hay đào tạo thành lũ cao bồi Lúc tìm cách dạy …” [6, tr 266] Với tinh thần “Tiên học lễ, hậu học văn”, Bác Hồ nhiều lần khẳng định đạo đức gốc, nguồn, tảng, sức mạnh, tiêu chuẩn hàng đầu người cách mạng Người coi đạo đức quan trọng gốc cây, nguồn sông suối 92 Trong tác phẩm Sửa đổi lối làm việc (1947), Người viết: “Cũng sơng có nguồn có nước, khơng có nguồn sơng cạn Cây phải có gốc, khơng có gốc héo Người cách mạng phải có đạo đức, khơng có đạo đức dù tài giỏi không lãnh đạo nhân dân Vì muốn giải phóng cho dân tộc, giải phóng cho lồi người cơng việc to tát, mà tự khơng có đạo đức, khơng có bản, tự hủ hố, xấu xa cịn làm việc gì?” [3, tr 292 - 293] Trong Người cán cách mạng (1955), Người viết: “Người cán cách mạng phải có đạo đức cách mạng… Mọi việc thành bại, chủ chốt cán có thấm nhuần đạo đức cách mạng, khơng” [4, tr 354], “Có đạo đức cách mạng gặp khó khăn, gian khổ, thất bại, khơng sợ sệt, rụt rè, lùi bước…, gặp thuận lợi thành công giữ vững tinh thần gian khổ, chất phác, khiêm tốn” [5, tr 602 - 603] Trong Di chúc, Chủ tịch Hồ Chí Minh để lại lời dặn tâm huyết trước tiên phải coi việc tu dưỡng, rèn luyện đạo đức cách mạng nhiệm vụ hàng đầu cán bộ, đảng viên công tác xây dựng Đảng Người viết: “Đảng ta Đảng cầm quyền Mỗi đảng viên cán phải thật thấm nhuần đạo đức cách mạng, thật cần kiệm liêm chính, chí cơng vơ tư Phải giữ gìn Đảng ta thật sạch, phải xứng đáng người lãnh đạo, người đầy tớ thật trung thành nhân dân” [8, tr 611 - 612] Chỉ câu, Bác Hồ có tới bốn lần nhấn mạnh chữ thật Làm làm cho “Đảng ta đạo đức, văn minh” [6, tr 403] Tư tưởng đạo đức gốc người cách mạng Hồ Chí Minh quan tâm cách đặc biệt sâu sắc quán Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, “đức” “tài”, “tâm” “tầm”, “hồng” “chuyên”, phẩm chất lực phải thống làm Trong đó, đức gốc tài, tâm gốc tầm, hồng gốc chuyên, phẩm chất gốc lực Quan điểm xuyên suốt đời hoạt động cách mạng Người Đường cách mệnh sách bồi dưỡng lý luận khoa học cách mạng chủ nghĩa Mác - Lênin cho lớp cán cách mạng Việt Nam Mở đầu sách giảng Tư cách người cách mệnh, Nguyễn Ái Quốc nêu bật tư cách người Tạp chí KH&CN Trường Đại học Hịa Bình - Số 02 - Tháng 12.2021 QUẢN LÝ GIÁO DỤC cách mệnh cần phải có 14 điều, điều trước hết phải có đạo đức: “Tự phải: Cần, kiệm, vị cơng vong tư, không hiếu danh, không kiêu ngạo” [2, tr 280] Rõ ràng đây, Nguyễn Ái Quốc nêu quan điểm lớn: Phải có đạo đức để đến Trí Vì có Trí, Đức đảm bảo cho người cách mạng giữ vững chủ nghĩa mà giác ngộ, chấp nhận, theo Hồ Chí Minh địi hỏi tài phải gắn chặt đặt vững tảng đạo đức Người thường khuyên: “Dạy học phải biết trọng tài lẫn đức Đức đạo đức cách mạng Đó gốc, quan trọng Nếu khơng có đạo đức cách mạng có tài vô dụng” [7, tr 400] Trong Di chúc, Bác dặn Đảng ta rằng: “Đoàn viên niên ta nói chung tốt, việc hăng hái xung phong, khơng ngại khó khǎn, có chí tiến thủ Đảng cần phải chǎm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên” Trong thơ Dạ bán (Nửa đêm) tập thơ “Nhật ký tù”, Bác viết: “Hiền, phải đâu tính sẵn/ Phần nhiều giáo dục mà nên” Rõ ràng Bác Hồ đặt giáo dục đức trước giáo dục tài, giáo dục “hồng” trước giáo dục “chun” Bác coi giáo dục đạo đức có vai trị chủ đạo việc hình thành phát triển nhân cách người Theo quan điểm Bác Hồ, nhiệm vụ trước hết giáo dục giáo dục nhân cách Thứ hai, hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” phương châm giáo dục đắn Nho giáo Trong sách Nho giáo khơng có ngun văn câu “Tiên học lễ, hậu học văn” Trong sách Luận ngữ có câu mang ý tưởng Đó câu: “Con em vào hiếu, đễ, cẩn thận giữ tín, thương yêu dân, gần gũi người nhân Làm (những điều đó) cịn dư sức để học văn” [9, tr 224] Khổng Tử dạy: “Trái với lễ, đừng xem; trái với lễ, đừng nghe; trái với lễ, đừng nói; trái với lễ, đừng làm” [9, tr 423], “Khơng biết lễ khơng đứng được” (Bất tri lễ, vô dĩ lập dã) [9, tr 569], “Đạo đức nặng tài Đức tài người quân tử Tài đức dễ hoá kẻ tiểu nhân”, “Người có đức lớn có địa vị Người có đức lớn có hậu lộc Người có đức lớn có danh dự Người có đức lớn có trường thọ” “Lễ” mà Khổng Tử nói lễ có văn hóa, đạo đức Xã hội Trung Quốc vào thời Xuân Thu (722-479 tr.CN) xã hội loạn lạc triền miên, diễn chiến tranh dội không ngớt nước chư hầu nhà Chu Nước mạnh ức hiếp nước nhỏ, tự xưng hùng xưng bá để giành đất, giành dân Khổng Tử cho rằng, nguyên nhân dẫn đến thực trạng rối ren vơ đạo đức, phi nhân tính số người Từ đó, ơng nêu học thuyết danh khuyên bảo người dù địa vị phải làm trịn bổn phận Để danh, Nho giáo khơng dùng pháp trị (Pháp trị dùng luật pháp, hình phạt, bạo lực, cưỡng chế, quyền uy để cai trị) mà dùng đức trị Phẩm chất đạo đức trung tâm theo Nho giáo đức nhân “Nhân” yêu người [9, tr 427], thương người, cách ứng xử người người dựa sở tình thương [9, tr 427] Lịng thương người phải dựa hai nguyên tắc sau: Nguyên tắc thứ “Điều khơng muốn đừng áp đặt cho người khác” (Kỷ sở bất dục, vật thi nhân) [9, tr 423] Nguyên tắc thứ hai “Mình muốn đứng vững làm cho người đứng vững” (Kỷ dục lập nhi, lập nhân), “Mình muốn cơng việc thành đạt phải giúp đỡ, tạo lập cho người thành đạt” (Kỷ dục đạt nhi, đạt nhân) [9, tr 314] Đây hai nguyên tắc mà người có đạo đức trọn đời phải tuân theo Đức nhân cịn toả đức: lễ, nghĩa, trí, tín Nói tới nhân phải nói tới lễ, nghĩa, trí, tín Lễ vừa tư cách thờ cúng (lễ bái), vừa quy định có tính luật pháp, vừa phong tục tập quán, vừa kỷ luật tinh thần Khổng Tử coi trọng việc cúng tế, siêng lễ bái Thấy thầy đặn việc lễ bái, học trò hỏi Khổng Tử rằng: “Thưa thầy, người ta chết cịn hay mất?” Khổng Tử nói: “Ta khơng trả lời câu này! Rằng, ta trả lời cịn cháu chẳng làm hết, mà ngồi chờ vào phù hộ, độ trì người Cịn ta trả lời cháu chẳng làm hết để phụng người sống!” Mục đích lễ bái Nho giáo để nhớ tổ tiên, nhớ người Số 02 - Tháng 12.2021 - Tạp chí KH&CN Trường Đại học Hịa Bình 93 QUẢN LÝ GIÁO DỤC khuất, để nhớ người tạo lập tiền đề cho hơm với đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, để sống cho xứng danh với tổ tiên Lễ bái Nho giáo nét đẹp văn hố tâm linh cần phải trì đời sống văn hoá tinh thần nhân dân lao động, khơng phải việc mê tín dị đoan Thứ ba, hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” phương châm giáo dục phù hợp văn hóa truyền thống Việt Nam Bác Hồ nhà triết học vật mácxit Tư tưởng vật mácxit không trái ngược với việc thắp hương tưởng nhớ người Năm 1954, Bác đến thăm Đền Hùng, Bác thắp hương cho Vua Hùng, sau dâng hương Vua Hùng, Bác nói chuyện với Đại Đồn qn Tiên phong rằng: “Các Vua Hùng có cơng dựng nước, Bác cháu ta phải giữ lấy nước” Tháng năm 1961, Bí thư Trung ương Đảng Tố Hữu huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hố thắp hương cho mẹ Tơm Ơng viết: “Con đây, mẹ Tơm! Hỡi người mẹ khổ dành cơm, Cho con, cho Đảng ấy, Không sợ tù gông, chấp súng gươm!”, “Đốt nén hương thơm, mát Người, Hãy vui chút, mẹ Tơm ơi!” Hành vi thắp hương Bác Hồ nhà thơ Tố Hữu phù hợp với lễ truyền thống văn hóa Việt Nam Ngày nay, thường thắp hương tưởng nhớ tổ tiên mình, thắp hương viếng mộ, tưởng niệm anh hùng liệt sĩ nghĩa trang Sau dâng hương tưởng niệm xong, thắp hương cho phần mộ, trồng cho nghĩa trang xanh tươi với tâm nguyện che chở cho anh, chị yên giấc ngàn thu Hành vi phù hợp với lễ truyền thống văn hóa Việt Nam Lễ bái Nho giáo hoàn toàn đối lập với lễ bái mê tín dị đoan, lễ bái cầu may Ví dụ, nay, số cán bộ, cơng chức lập bát hương tủ quan; vào ngày mồng một, ngày rằm họ thắp hương, hố vàng đặn Hành vi mê tín dị đoan Một số cán bộ, công chức lễ, hội trẩy hội, vãn cảnh, cầu quốc thái dân an, mà thắp hương, lễ bái cầu may, cầu công danh, cầu tài lộc cho mình, khơng khác bọn bn gian, bán lận, làm ăn phi pháp đến chùa thắp hương, lễ bái, cầu trời, khấn Phật phù hộ cho trúng Họ khấn 94 rằng: “Đức Phật khiến cho bọn cơng an, thuế vụ, kiểm lâm có mắt mù, có tai điếc, có đầu khơng để chúng trúng quả” Hành vi lễ bái hành vi phản lại giá trị “chân, thiện, mỹ”, không phù hợp với lễ truyền thống văn hóa Việt Nam Thứ tư, hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” phương châm giáo dục phù hợp với phương pháp giáo dục khoa học Năm 1973, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật số 31 (7/1973), GS Nguyễn Lân viết rằng, người, trước hết học lễ, sau học văn (Tiên học lễ, hậu học văn) Điều mà giáo viên cần dạy bảo cho học sinh lễ Lễ đức, tâm, hồng, phẩm chất Văn tài, tầm, chuyên, lực Giữa đức tài đức cần có người Dựa vào câu nói GS Nguyễn Lân, ngành Giáo dục Việt Nam phát động phong trào: “Tiên học lễ, hậu học văn” Khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” khơng “gắn bó với xã hội Việt Nam qua nhiều kỷ” cách dạy lễ trước, dạy văn sau có từ hàng ngàn năm, cách dạy khơng phù hợp với văn hóa truyền thống người Việt Nam, mà phù hợp với phương pháp giáo dục khoa học đại Tục ngữ Việt Nam có câu: “Chó ba quanh nằm, người ba năm nói”; trẻ lên ba, bốn, năm tuổi tuổi học lễ, chưa học văn - dạy trẻ học kỹ nói, giao tiếp lễ phép Tròn sáu tuổi vào lớp học văn, đồng thời với học văn rèn lễ Học bạ học sinh cấp có hai phần: hạnh kiểm học lực Trong quy định đào tạo bậc đại học sau đại học có hai phần rèn luyện học lực Nếu thiếu phần rèn luyện (thiếu lễ) khơng tốt nghiệp Có phải phương pháp giáo dục “Tiên học lễ, hậu học văn” kìm hãm “khai mở tư phản biện, giải phóng sức sáng tạo” hay khơng? Có phải bỏ phương pháp giáo dục “Tiên học lễ, hậu học văn” bỏ phương pháp giáo dục việc nhồi nhét kiến thức hay không? Phương pháp giáo dục “Tiên học lễ, hậu học văn” khơng có tội Phương pháp giáo dục “Tiên học lễ, hậu học văn” phương pháp kết hợp học với suy nghĩ, kết hợp học với hành Khổng Tử yêu cầu người Tạp chí KH&CN Trường Đại học Hịa Bình - Số 02 - Tháng 12.2021 QUẢN LÝ GIÁO DỤC học phải chủ động, sáng tạo dùng lý lẽ tham gia tranh biện để bảo vệ ý kiến mình, đặc biệt phải phát bổ khuyết chỗ yếu đối phương Đây phương pháp giáo dục nhằm khuyến khích học trị phát huy tính đợc lập và sáng tạo người học, tích cực tìm tịi, suy nghĩ, tự giải mâu thuẫn nhận thức để đến tri thức Chẳng hạn, Khổng Tử cho rằng, “tư” suy nghĩ, suy lý từ biết suy chưa biết Học mà không đào sâu suy nghĩ tri thức khơng thể mở mang, tiến triển Phương pháp dạy học Khổng Tử phải đợi đến học trị suy ngẫm kỹ mà khơng tìm lời giải giảng giải, học trị có thực học, nói hiểu ba (“cử phản tam”) Hiểu đạo lý đường “tầm chương trích cú”, mà phải đào sâu suy nghĩ, kiểm nghiệm hiệu lịch sử mà người đời trước làm cuối cùng, đem áp dụng vào sống (hành đạo) Về điều này, Khổng Tử viết: “Học mà không suy nghĩ nhầm lẫn, suy nghĩ mà khơng học vẩn vơ” [9, tr 247], “Khơng tức bực trí khơng mở, khơng hậm hực ý khơng bật Chỉ cho góc, mà khơng (chịu để tâm) suy ba góc kia, ta khơng nói lại nữa” (Bất phẫn bất khải, bất phỉ bất phát Cử ngung bất dĩ tam ngung phản, tắc bất phục dã) [10, tr 347] Khổng Tử đã từng khen học trò Nhan Hồi rằng: “Ta trò Hồi nói chuyện suốt ngày, chẳng thấy vặn hỏi điều gì, dường người ngu đần Chừng lui về, lúc riêng, trò xem xét lại (những điều học), đủ để làm sáng tỏ đạo lý Trò Hồi thật không ngu vậy” [10, tr 222 - 223] Trong sách Luận ngữ có ghi chép câu chuyện sau Khi Tử Hạ hỏi Khổng Tử: “Nét cười tươi quyến rũ, cặp mắt đẹp long lanh”, “trên trắng vẽ nên họa sặc sỡ”, nghĩa nào?” Khổng Tử nói rằng: “Phải có trắng, sau vẽ nên tranh” Thưa rằng: “Ý thầy muốn nói phải có đạo đức sau tới Lễ phải khơng?” Khổng Tử nói: “Phát khởi ý ta, trò Thương (Thương tên tục Tử Hạ - TG)! Thế xứng đáng ta bàn Kinh Thi!” [10, tr 244 - 245] Sự học vô cùng, người thầy dạy mở lối soi đường, khơi gợi đam mê học trị mà khơng dẫn dắt đến động lực để học trị phải để tâm suy nghĩ tâm tìm chân lý Phương pháp “gợi mở vấn đề” Khổng Tử khơi gợi từ điều đơn giản đến vấn đề phức tạp, tạo điều kiện cho người học hình thành và phát huy tính độc lập, chủ động, tích cực học tập và lực suy lý Đó cống hiến Khổng Tử phương pháp giáo dục Phải Việt Nam hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” kìm hãm “khai mở tư phản biện, giải phóng sức sáng tạo”? Chúng ta nhìn vào thắng lợi vĩ đại cách mạng Việt Nam: Một là, thắng lợi Cách mạng Tháng Tám năm 1945, thành lập Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Hai là, thắng lợi oanh liệt kháng chiến chống đế quốc Pháp, Mỹ để giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc Ba là, thắng lợi nghiệp đổi bước đưa đất nước độ lên chủ nghĩa xã hội Vậy, nói Việt Nam hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” kìm hãm “khai mở tư phản biện, giải phóng sức sáng tạo” không lôgic với thắng lợi vĩ đại cách mạng Việt Nam Những thắng lợi vĩ đại cách mạng Việt Nam nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc xây dựng phát triển nhanh bền vững đất nước gắn với “khai mở tư phản biện, giải phóng sức sáng tạo” khơng ngừng toàn Đảng, toàn dân ta Do Đảng Nhà nước ta coi trọng “khai mở tư phản biện, giải phóng sức sáng tạo” nên phát huy trí thơng minh sáng tạo toàn Đảng, toàn dân toàn quân ta, phát huy ý chí, sức mạnh đại đồn kết tồn dân tộc kháng chiến chống thực dân Pháp đế quốc Mỹ xâm lược, giải phóng miền Nam, thống đất nước, thực khát vọng - chân lý “Khơng có q độc lập tự do” Nhờ có đổi tư Đảng ta khởi xướng lãnh đạo, phát huy sức sáng tạo toàn Đảng, toàn dân toàn quân nên đến nay, “Nhìn lại 35 năm thực cơng đổi mới,… đất nước đạt thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, Đất nước ta chưa có đồ, tiềm lực, vị uy tín quốc tế ngày Đây niềm tự hào, động lực, nguồn lực quan trọng, niềm tin để toàn Đảng, toàn dân toàn quân ta vượt qua Số 02 - Tháng 12.2021 - Tạp chí KH&CN Trường Đại học Hịa Bình 95 QUẢN LÝ GIÁO DỤC khó khăn, thách thức, tiếp tục vững bước đường đổi toàn diện, đồng bộ; phát triển nhanh bền vững đất nước” [1, tr 103 - 104] Chúng ta tin tưởng chắn rằng: với phương châm luôn “khai mở tư phản biện, giải phóng sức sáng tạo” tồn dân tộc, định thực ý chí tự lực tự cường khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc Tóm lại, theo tơi, hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” trái ngược với hiệu “Tiên học văn, hậu học lễ” Sử dụng hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” nhấn mạnh tầm quan trọng hàng đầu việc giáo dục đạo đức so với giáo dục chuyên môn, việc giáo dục cách ứng xử với người so với giáo dục cách ứng xử với tự nhiên Khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” phương châm giáo dục quan trọng, vừa có tính dân tộc vừa có tính khoa học Khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” chứa đựng tinh hoa truyền thống văn hóa dân tộc Kế thừa truyền thống văn hóa dân tộc quy luật phát triển Chúng ta, mặt, phải ngăn ngừa, khắc phục thái độ bảo thủ, giữ lại lỗi thời cản trở bước tiến lịch sử; mặt khác, phải chống thái độ hư vô chủ nghĩa, phủ định trơn q khứ Văn hóa khơng đời từ hư vơ, mảnh đất trống khơng, mà có tính kế thừa hợp lý văn hóa thời đại trước Truyền thống đại, khứ tại, xưa chuỗi thống trình phát triển Khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” phương châm giáo dục đắn truyền thống văn hóa dân tộc mà cần kế thừa./ Tài liệu tham khảo [1] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu tồn quốc lần thứ XIII, NXB Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2021, tập 1, tr 103 - 104 [2] Hồ Chí Minh Tồn tập, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tập 2, tr 280 [3] Hồ Chí Minh Tồn tập, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tập 5, tr 292 - 293 [4] Hồ Chí Minh Tồn tập, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tập 10, tr 354 [5] Hồ Chí Minh Tồn tập, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tập 11, tr 602 - 603 [6] Hồ Chí Minh Tồn tập, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tập 12, tr 266, 403 [7] Hồ Chí Minh Tồn tập, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tập 14, tr 400 [8] Hồ Chí Minh Tồn tập, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tập 15, tr 611 - 612 [9] Trung tâm Khoa học Xã hội Nhân văn quốc gia, Viện Nghiên cứu Hán Nôm: Ngữ văn Hán Nôm, Tập I, Tứ thư, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2002 [10] Chu Hy: Tứ thư tập chú, Luận ngữ, Nguyễn Đức Lân dịch giải, NXB Văn hóa - Thơng tin, Hà Nội, 1998, tr 222 - 223, 244 - 245, tr 347 96 Tạp chí KH&CN Trường Đại học Hịa Bình - Số 02 - Tháng 12.2021 ... phồn vinh, hạnh phúc Tóm lại, theo tơi, hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” trái ngược với hiệu “Tiên học văn, hậu học lễ” Sử dụng hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” nhấn mạnh tầm quan trọng hàng đầu việc... không? Phương pháp giáo dục “Tiên học lễ, hậu học văn” khơng có tội Phương pháp giáo dục “Tiên học lễ, hậu học văn” phương pháp kết hợp học với suy nghĩ, kết hợp học với hành Khổng Tử yêu cầu... ứng xử với tự nhiên Khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” phương châm giáo dục quan trọng, vừa có tính dân tộc vừa có tính khoa học Khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” chứa đựng tinh hoa truyền