Phương pháp nghiên cứu
Để hoàn thành khóa luận, chúng tôi áp dụng hai phương pháp chính: sưu tầm tài liệu, trong đó việc quan sát và ghi chép là quan trọng nhất, và phân tích tài liệu để tổng hợp, viết báo cáo.
Đề tài này tập trung vào việc tập hợp và hệ thống hóa tư liệu về nghi lễ trong đám tang truyền thống của người Tày tại xó Chõu Sơn, huyện Đỡnh Lập, tỉnh Lạng Sơn Qua đó, nó làm rõ và nổi bật những giá trị văn hóa của nghi lễ tang lễ trong đời sống tinh thần của người Tày ở khu vực này.
Kết quả nghiên cứu từ khóa luận sẽ định hướng cho việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của tộc người Tày ở Châu Sơn, đặc biệt trong nghi lễ tang ma Điều này đóng góp quan trọng vào nỗ lực xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đồng thời giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.
7 Bố cục của khúa luận
Chương 1: Khái quát về người Tày ở xó Chõu Sơn
Chương 2: Tang ma của người Tày ở xó Chõu Sơn
Chương 3: Gía trị văn hóa và các quan hệ xó hội thể hiện trong tang ma của người Tày ở xó Chõu Sơn
Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI TÀY Ở XÃ CHÂU SƠN
1.1 Điều kiện tự nhiên - xã hội ở xã Châu Sơn
Châu Sơn là một xó miền nỳi nằm ở phớa Đông Nam của huyện Đỡnh Lập, tỉnh Lạng Sơn, cỏch trung tõm huyện 15km, chạy dọc theo Quốc lộ số 4B.
Phía Đông giáp xó Hà Lõu, huyện Tiờn Yờn, tỉnh Quảng Ninh
Phớa Tõy giỏp xó Đồng Thắng và xó Cường Lợi, huyện Đỡnh Lập
Phớa Nam giỏp xó Bắc Lóng, huyện Đỡnh Lập
Phớa Bắc giỏp xó Kiờn Mộc, huyện Đỡnh Lập
Tổng diện tích tự nhiên của toàn xã là 97,277 km², với 11 thôn bản và 375 hộ dân, tổng số dân cư đạt 1.675 người Trong đó, có 163 hộ nghèo, chiếm 43,46% và 60 hộ cận nghèo, chiếm 16% Xã có sự hiện diện của 5 dân tộc anh em, bao gồm Tày, Dao, Cao Lan, Sán Chỉ, trong đó dân tộc Tày chiếm 70% với 1.116 nhân khẩu, dân tộc Dao chiếm 28%, và các dân tộc khác chiếm 2%.
Xó Chõu Sơn vẫn duy trì nông nghiệp là kinh tế trọng điểm, với sự lãnh đạo của Đảng ủy trong việc tuyên truyền, vận động nhân dân tăng cường sản xuất vụ đông xuân và vụ mùa Năm 2014, tổng diện tích cây trồng đạt 157,8 ha, trong đó lúa chiếm 140 ha với sản lượng 555,72 tấn, ngô đạt 57,1 ha với sản lượng 244,97 tấn Tổng diện tích các loại cây trồng khác đạt 58,8 ha, sản lượng lương thực có hạt đạt 800,69 tấn, tương ứng 470 kg/người/năm Công tác cung ứng giống, phân bón và chuyển giao khoa học kỹ thuật được chú trọng, giúp người dân chủ động mua giống lúa, ngô từ trạm giống huyện Mô hình cánh đồng mẫu lớn tại xứ đồng Nà mù triển khai thành công trên diện tích 04 ha, đạt năng suất 220 tạ/ha.
Trong công tác chăn nuôi, việc phòng, chống dịch bệnh và bảo vệ gia súc, gia cầm khỏi rét được thực hiện hiệu quả, giúp không có trường hợp trâu, bò bị bệnh chết Theo số liệu thống kê tính đến ngày 01/4/2014, tổng đàn trâu có 137 con, bò 82 con, lợn 430 con và gia cầm 5.437 con Để tăng cường sức khỏe cho đàn vật nuôi, đã tổ chức phun tiêu độc khử trùng tại 11/11 thôn và tiêm vắc xin phòng bệnh dại cho 86 con chó.
Năm 2014, công tác tuyên truyền và chỉ đạo nhân dân trồng rừng mới đã được triển khai, với tổng diện tích trồng rừng đạt 146ha, chủ yếu là cây Keo và cây Thông Đã khai thác 816 mét vuông gỗ từ rừng trồng Keo Công tác chăm sóc và bảo vệ rừng, cũng như phòng chống cháy rừng, được thực hiện hiệu quả, nâng cao ý thức bảo vệ rừng trong cộng đồng Đến nay, trên địa bàn không xảy ra trường hợp cháy rừng nào.
Kết quả tổ chức ra quân đầu xuân đạt được: Nạo vét mương được 4.007m dài Đào đắp được: 52 mét vuông đất, đá Khơi thông rãnh được:
2.205 m dài, san lấp mặt đường được: 6,5 mét vuông, phát quang hai bên đường 2.900 m dài đảm bảo nước tưới phục vụ cho sản xuất.
Lĩnh vực văn hóa xã hội
Công tác giáo dục được thực hiện với sự lãnh đạo chặt chẽ, nhằm duy trì nề nếp dạy và học ổn định, nâng cao chất lượng giáo dục theo quy định của ngành Các hoạt động hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn được đẩy mạnh, cùng với sự phối hợp của tổ chức chính trị - xã hội để động viên học sinh đến trường đầy đủ Đặc biệt, việc duy trì sĩ số học sinh và phổ cập giáo dục tiểu học, trung học cơ sở và mầm non cho trẻ 5 tuổi được chú trọng Kết quả năm học 2013-2014 cho thấy, cấp THCS có 109 học sinh lên lớp đạt 100%, cấp tiểu học 16 lớp với 155 học sinh cũng đạt 100%, và cấp mầm non có 115 trẻ, trong đó 24 trẻ lên lớp 1 đều đạt yêu cầu.
Trong năm học 2014, Đảng ủy xã đã triển khai chương trình hóa giáo dục nhằm xây dựng Trường Tiểu học đạt chuẩn quốc gia Để thực hiện mục tiêu này, cán bộ và nhân dân trong xã đã tích cực quyên góp, ủng hộ bằng tiền mặt cho việc xây dựng một số hạng mục còn thiếu Kết quả, đợt vận động đã thu được 43.846.000 đồng từ sự ủng hộ của cộng đồng.
Lãnh đạo y tế đã thực hiện hiệu quả công tác chăm sóc sức khỏe và khám chữa bệnh cho nhân dân, với tổng số 1.622 lượt khám bệnh và cấp phát thuốc, trong đó có 518 lượt điều trị y học cổ truyền Ngoài ra, có 131 bệnh nhân được chuyển tuyến trên và 284 trẻ em được tiêm chủng phòng bệnh Trong năm qua, địa bàn không xảy ra dịch bệnh lớn, đồng thời các chương trình mục tiêu quốc gia về y tế được thực hiện đúng kế hoạch.
Công tác Dân số - Kế hoạch hóa gia đình (DS - KHHGĐ) luôn được các cộng tác viên tích cực tuyên truyền đến các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ về việc áp dụng các biện pháp tránh thai và tiêm vắc xin phòng ngừa bệnh tật cho bà mẹ và trẻ em Trong tổng số 36 trẻ được sinh ra, có 11 trường hợp sinh con thứ 3 trở lên, chiếm tỷ lệ 30,55%.
Văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao: Chỉ đạo tổ chức các hoạt động VH-
Trong dịp Tết mừng Đảng và mừng xuân, VN - TDTT đã tổ chức các hoạt động vui chơi, bao gồm giao lưu búng đá giữa các thôn bản Ngoài ra, một đêm giao lưu văn nghệ cũng được tổ chức trong khuôn khổ huấn luyện dân quân cụm 2 năm 2014.
Trong dịp Tết, các chính sách xã hội đã được thực hiện hiệu quả thông qua việc tặng quà cho các đối tượng chính sách, gia đình đặc biệt khó khăn và hộ nghèo Tổng cộng đã có 233 xuất quà được trao, trong đó Trung ương hỗ trợ 205 xuất cho các gia đình nghèo, còn Huyện và Tỉnh Lạng Sơn hỗ trợ 28 xuất Ngoài ra, 19 hộ gia đình với 73 nhân khẩu đã được xét trợ cấp thiếu đói trong dịp Tết với tổng số gạo 1.095 kg Đồng thời, 56 hộ với 234 nhân khẩu cũng nhận được hỗ trợ cứu đói giáp hạt II với tổng số gạo 3.510 kg.
Công tác xóa đói giảm nghèo đã được chú trọng ngay từ đầu năm, với kết quả rà soát năm 2013 cho thấy số hộ nghèo là 43 hộ, chiếm 12% Việc cấp thẻ BHYT cho các đối tượng cũng được triển khai kịp thời, tổng số thẻ BHYT đã cấp là 1,289 thẻ, trong đó có 677 thẻ dành cho đối tượng nghèo và các dân tộc thiểu số.
612 thẻ Hỗ trợ cho hộ nghèo về tiền điện 04 quý số tiền 82.584.000 đồng. Triển khai hỗ trợ trực tiếp cho hộ nghèo theo Quyết định 102/2009/QĐ
- TTg số tiền 78.100.000 đồng; Quyết định 28/2013/QĐ - UBND ngày 24/3/2013 của UBND tỉnh cho 82 hộ số tiền 82.000.000 đồng Vốn hỗ trợ 174 triệu, hỗ trợ phân lân tổng hợp được 11.100kg.
1.2 Khái quát về người Tày ở Châu Sơn
Người Tày, với dân số 1.626.392 người theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, là dân tộc đông thứ hai trong số 54 dân tộc Việt Nam, chỉ sau người Việt (Kinh) Địa bàn cư trú chính của họ tập trung ở các tỉnh như Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Thái Nguyên, và Yên Bái Ngoài ra, một số người Tày cũng sinh sống ở Quảng Ninh, Bắc Giang, và Lào Cai Gần đây, một bộ phận người Tày đã di chuyển vào các tỉnh Tây Nguyên như Đắc Lắc, Lâm Đồng, Gia Lai, và Kon Tum, đánh dấu sự mở rộng địa bàn cư trú từ các thung lũng miền núi phía Bắc đến vùng cao nguyên đất đỏ phía Nam.
Đóng góp của đề tài 7 Bố cục của khúa luậ n 6 7Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI TÀY Ở XÃ CHÂU SƠN
Tang ma của người Tày ở xó Chõu Sơ n trong truyền thống
Người Tày thường quản xác người chết trong nhà từ 3 đến 15 ngày, phổ biến nhất là 3 ngày đêm, với quan niệm rằng đêm lẻ là đêm của ma Việc này có thể do chưa đến ngày đưa tang, con cái chưa kịp về, hoặc gia đình khó khăn muốn giữ lại thân xác lâu hơn Số lẻ trong việc quản xác phản ánh tín ngưỡng văn hóa của đồng bào, thể hiện sự tôn trọng với người đã khuất.
Trong vòng 15 ngày, các nghi lễ thực hiện đều giống nhau, tuy nhiên nếu thời gian quản xác trong nhà ngắn, có thể tiến hành nhiều nghi lễ khác nhau trong một ngày đêm mà vẫn đảm bảo nội dung Ngược lại, nếu thời gian quản xác lâu, chỉ cần thực hiện 1 hoặc 2 nghi lễ mỗi ngày đêm, do đó các thầy tào khi hành lễ cũng sẽ chậm rãi và thong thả hơn.
2.2.1 Công tác chuẩn bị cho một đám tang
Công tác chuẩn bị cho đám tang rất quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh "tang gia bối rối" hay "ma chê cưới trách" Nếu điều kiện kinh tế và giao thông thuận lợi, việc chuẩn bị sẽ dễ dàng hơn Tuy nhiên, đối với đồng bào các dân tộc núi, đặc biệt là đồng bào Tày ở Châu Sơn, điều kiện sống còn nhiều khó khăn, kinh tế chủ yếu dựa vào tự cấp tự túc, do đó, việc chuẩn bị cho đám tang trở nên vô cùng cần thiết.
Người già trong gia đình, dù vẫn khỏe mạnh, thường được con cái chuẩn bị cho những nghi thức tang lễ khi qua đời Các vật dụng cần thiết bao gồm 20m vải trắng để làm phượn, quần áo, mũ, khăn, và các bộ đồ tang cho người chết, cùng với giấy màu đỏ để dán quan tài và giấy ngũ sắc để lót mâm cúng Gia đình cũng chuẩn bị gà, lợn, rau xanh, gạo nếp và gạo tẻ để làm lễ vật Trong những vùng hẻo lánh, nếu gia đình không chuẩn bị kịp, họ có thể giúp nhau qua hình thức cho vay không lãi suất, ví dụ như mượn lợn nặng 100kg mà không tính lãi khi trả lại sau nhiều năm Đây là một trong những nét đẹp đáng trân trọng trong cộng đồng người Tày ở xóm Chõu Sơn.
Tình làng nghĩa xóm thể hiện rõ nét qua sự đoàn kết của hàng xóm trong thôn, đặc biệt khi có gia đình gặp chuyện buồn như mất mát người thân Khi có người qua đời, gia chủ sẽ thông báo cho trưởng thôn, người này sẽ tổ chức và phân công nhiệm vụ cho mọi người trong thôn Các công việc bao gồm sửa chữa nhà cửa, chuẩn bị củi nước, nấu ăn cho gia đình, phục vụ thầy cúng, làm nhà tạm, đào huyệt, khiêng quan tài và đắp mộ, thể hiện tinh thần tương thân tương ái và hỗ trợ lẫn nhau trong cộng đồng.
Người được phân công nhiệm vụ gỡ thỡ phải nghiêm túc thực hiện, không ai được phép vắng mặt với bất kỳ lý do nào Đối với người Tày ở xó Chõu Sơn, khi có người trong gia đình mất, họ cử người mời thầy Tào về chủ trì các nghi lễ tang lễ Gia đình cần mang nén hương đến nhà thầy, trình bày lý do và mời thầy giúp đỡ Nếu thầy đồng ý, họ sẽ thống nhất về thời gian và các công việc liên quan Thầy Tào cũng sẽ mời bốn học trò đi cùng để hỗ trợ và nâng cao tay nghề Tại huyện Quảng Húa, việc mời thầy do con trưởng thực hiện, kèm theo một con gà trống nhỏ và ống gạo; nếu thầy đồng ý, sẽ mổ gà cầu khẩn Ở Đồng Mu, con trai trưởng đội một chiếc rế nồi lên đầu khi mời thầy, và nếu thầy thấy vậy, sẽ chuẩn bị mọi thứ để cùng đi Trước khi đi, thầy buộc dây chuối khô ngang lưng người con trai trưởng.
2.2.2 Các nghi thức trong tang ma
Tang ma là chuỗi nghi thức thể hiện quan niệm và thế giới quan của con người, đồng thời phản ánh vẻ đẹp tình người, mối quan hệ giữa người sống và người chết cũng như giữa những người sống với nhau Đám tang của người Tày tại xó Chõu Sơn thường diễn ra qua các nghi thức đặc trưng sau đây.
Lễ tắm rửa, lễ khõm liệm, lễ nhập quan, lễ khay tang lũ…
Lồng Phượn, lâm khốc (tắm rửa, khõm liệm)
Khi gia đình có người qua đời, con cháu cần dâng cúng một bát cơm đầy, cắm đôi đũa bông và đặt giữa một quả trứng luộc, biểu trưng cho sự sinh sôi sau cái chết và sự biến hóa âm dương Bát cơm tượng trưng cho trái đất và thể hiện giá trị của hạt gạo, trong khi đôi đũa đại diện cho mây trời (dương) và quả trứng mang đầy đủ âm dương Đối với đồng bào Tày ở xóm Châu Sơn, bát cơm và quả trứng không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn thể hiện sự gói ghém, như những bữa cơm mà người dân thường mang theo khi đi làm xa.
Sau khi tắm rửa bằng nước lá thơm như lá đào và lá bưởi, người thân sẽ lau sạch người chết để tẩy uế và giúp linh hồn được thơm tho, mát mẻ Sau khi hoàn tất việc tắm, thi thể sẽ được đặt lên chiếu mới trải dưới nền nhà, thay quần áo mới và chuẩn bị tư thế ngay ngắn để về với tổ tiên Đối với nam giới, sẽ mặc bảy bộ quần áo, còn nữ giới mặc chín bộ, cùng với việc trải tóc, sửa râu, đeo găng tay và đi hài Hai ngón chân cái sẽ được buộc lại, tay kéo thẳng và đặt lên bụng, mỗi bàn tay sẽ có một đồng tiền và một đồng bạc sẽ được đặt vào miệng để làm lộ phí cho người chết, đồng thời nhắc nhở người chết phải ăn nói thận trọng và không làm hại đến con cháu.
Trong nghi thức tang lễ, người ta sử dụng vải trắng để lót và đắp cho người chết, gọi là lồng phượn Con dâu cả sẽ chuẩn bị một miếng vải dài 4 mét, được gấp thành hai phần không đều, để lót dưới lưng người quá cố, trong khi mặt vải ngắn chạm cổ và phần dài che mặt Các con dâu thứ chỉ cần đắp đến cổ Một chiếc chăn nền đen có hoa sẽ được cuộn kín quanh người, và dây vải trắng sẽ được buộc từ cổ chân đến vai với năm nút Gia đình sẽ đắp thêm phượn từ bên ngoại và cuối cùng là con gái, các cháu, và người thân, đảm bảo đủ số lượng tấm phượn là 7 cho nam và 9 cho nữ Hành động này thể hiện lòng biết ơn đối với người đã sinh thành và nuôi dưỡng mình, trong đó con cháu sẽ mang chăn và vải để đắp, che mưa nắng Nếu có họ hàng mang vải trắng đến, con dâu cả sẽ nhận và thông báo với người đã khuất rằng: "Cha (mẹ) ơi, có em Anh mang vải chăn đến báo hiếu cho cha mẹ đây, mẹ nhớ xếp đếm cho kỹ, cất cẩn mang theo để làm chăn đắp che sương gió mưa nắng." Những lời nói chân thành này thường gây xúc động cho mọi người tham dự.
Lễ tang của người Tày ở Châu Sơn diễn ra với các con cháu túc trực bên thi thể, nam bên phải và nữ bên trái, trong khi họ kiêng không được khóc cho đến khi thầy Tào đến Thầy Tào có vai trò quan trọng trong việc đưa hồn người chết về với tổ tiên và bảo vệ hồn sống khỏi ma quỷ Khi đến nhà tang chủ, thầy Tào tiến hành lễ yểm bùa và cầu khẩn thổ công giúp đỡ Các con cháu quỳ gối, cầm khăn trắng, thể hiện sự ăn năn vì không giữ được cha mẹ sống lâu hơn Thầy Tào cũng xem giờ để quyết định thời điểm nhập quan và đưa tang, nhằm tránh giờ xấu có thể mang lại rủi ro cho gia đình Nếu gặp phải giờ xấu, thầy sẽ sử dụng phép thuật để giúp linh hồn được siêu thoát, đem lại sự bình an cho con cháu trong tương lai.
Trước khi tiến hành lễ cúng, thầy tào sẽ đội mũ và mặc áo choàng Lễ cúng được thực hiện trên một chiếc giường gỗ ở góc phải gian giữa của nhà, nơi đặt thi hài người chết Trên giường có một mâm lễ bao gồm ba bát gạo trắng, năm thẻ hương và thẻ ấn hành nghề do sư phụ cấp Ba bát gạo tượng trưng cho việc cung cấp lương thực cho âm binh, và trong mỗi nghi thức, thầy phải đổ thêm gạo vào ba bát này Bất kỳ ai thực hiện lễ cúng cho người chết cũng cần đổ thêm gạo, cùng với năm gói xôi, năm chén rượu, năm chén trà và một phong bao giấy đỏ chứa tiền.
Từ đây, tất cả các thủ tục sẽ được thực hiện dưới sự hướng dẫn của thầy Tào Đầu tiên, thầy và con cháu sẽ xuống một con suối gần đó để làm phép lấy nước lá rửa mặt cho người đã khuất, nhằm giúp họ rũ bỏ những vướng bận trần gian và ra đi thanh thản Mỗi người sẽ được lau ba lần, bắt đầu từ con trai cả, sau đó đến con trai, con dâu, con gái và cuối cùng là các cháu Những động tác này thể hiện sự chu toàn và lòng hiếu thảo đối với người đã khuất Sau khi tất cả con cháu hoàn tất thủ tục, họ sẽ đậy mảnh vải lại và tiến hành nhập quan.
Người Tày ở Châu Sơn có quan niệm đặc biệt về cái chết, thường bắt đầu chuẩn bị áo quan cho cha mẹ khi họ bước vào tuổi 50 Ngày đóng quan tài, chủ nhà sẽ sửa mâm lễ để báo cáo với tổ tiên Quan tài được làm cẩn thận, với mặt trong và mặt ngoài được bào nhẵn, các cạnh được đục khéo léo và đóng khít, tạo thành những gờ chắc chắn.
Lễ vật trong lễ nhập quan bao gồm: một con gà luộc, một đĩa xôi, ba miếng trầu, và một chiếc thang ba bậc làm bằng bẹ chuối để hồn người chết bước lên Ngoài ra, có một chiếc gương nhỏ giúp mở mắt sáng đường âm (khai nhạn), một con vịt hàn bâm để đưa linh hồn vượt qua Tây Hải, một con gà móo nhật tinh quõn gọi bỏo mỗi sáng, và một con ngỗng phù nga có khả năng bay xa và tiếng kêu lớn Tất cả những lễ vật này đều mang ý nghĩa tượng trưng cho âm dương.
Cỏ .chỡnhthứctangmakhỏccủangườiTàyởxóChõuSơn 2.5 Sự giống và khác nhau trong tang ma giữa người Tày và ng ười Dao ở xó Chõu Sơn
Nghi thức tang ma của người Tày ở Châu Sơn dành cho đám tang bình thường, thường diễn ra khi người chết đã lớn tuổi và có gia đình con cái đầy đủ Đám tang này thể hiện sự hoàn thành nghĩa vụ của con cái đối với cha mẹ.
Tày ở đây cũn cú những hỡnh thức tang ma khỏc cho những đối tượng đặc biệt. Đám tang của thầy tào
Người Tày ở xó Chõu Sơn tin rằng những người làm thầy Tào có hào quang đặc biệt và được Ngọc Hoàng thượng đế giao nhiệm vụ cứu giúp nhân loại, cầu an bình cho mọi người Khi họ qua đời, đó không phải là sự mất mát mà là một cuộc tiễn đưa hoàn thành sứ mệnh Đám tang của thầy Tào tại xó Chõu Sơn được tổ chức với đầy đủ nghi thức như các đám tang thông thường, nhưng được thực hiện hoành tráng hơn và có những nghi lễ đặc biệt Người chủ trì lễ tang là lục sở (học trò) xuất sắc nhất của thầy Tào, người đã dẫn dắt nhiều lễ tang trong số các lục sở.
Tang ma của thầy Tào là một ngày hội văn hóa tâm linh đặc sắc, với sự tham gia của các lục sở (tào, mo, then) mặc áo đỏ và đội mũ theo cấp bậc Mọi người chuẩn bị lễ vật như ngựa bằng hàng mó, dờ (sơn dương) để đưa linh hồn lên gặp Ngọc Hoàng thượng đế, và gà trống với năm đức tính cao quý: văn, vũ, dũng, nhẫn, tốn Sau khi thầy qua đời, các lục sở tập trung vẽ trăm loài, mỗi bức vẽ một con vật gắn vào que cắm từ nhà ra ngoài mộ, nhằm bảo vệ đường đưa linh hồn về thế giới bên kia Khi quan tài di chuyển, các tranh vẽ con vật được thu dần lại và hóa đi khi chôn cất xong.
Những người con chết trước bố mẹ thường bị xem là chưa trọn chữ hiếu Trong đám tang của họ, các nghi lễ vẫn diễn ra bình thường, nhưng lễ tế phải bắt đầu bằng một mâm cơm dâng lên cho bố mẹ còn sống, sau đó mới đến mâm cơm cho người đã khuất Nhà táng cho những người này chỉ được xây mái bằng, không được làm bốn mái.
Trẻ em, thiếu niên và thanh niên chưa lập gia đình khi qua đời thường được chôn cất trong ngày với thủ tục đơn giản, không có thầy Tào chủ trì, vì người Tày tin rằng linh hồn họ chưa có người quản lý dưới âm phủ Sau 40 ngày, gia đình sẽ mời thầy then đến làm lễ cầu yên cho những linh hồn trẻ, giúp họ vui chơi và tiễn đưa Đối với trẻ em, lễ cúng gọi là Bjúoc hộo (hoa rụng), và những linh hồn này thường không được thờ cúng trong gia đình, chỉ được cúng vào rằm tháng bảy hàng năm Đặc biệt, đám tang của những người chết do tai nạn cũng được tổ chức theo những phong tục riêng.
Bất kể độ tuổi hay tình trạng gia đình, nếu có trẻ em qua đời do tai nạn, thi thể không được đưa vào nhà chính để tổ chức tang lễ mà phải để ở ngoài sân Trước khi nhập quan, thầy tào sẽ thực hiện nghi lễ đặc biệt nhằm trừ tai nạn, qua ba chặng đường, mỗi chặng được tượng trưng bởi ba cây lau buộc lại như kiềng ba chân Người thân sẽ dẫn thi thể qua ba lần cửa, sau đó mới tiến hành khâm liệm và nhập quan Người Tày ở xóm Chõu Sơn tin rằng nếu nghi lễ không được thực hiện bởi thầy tào có uy lực, con cháu sẽ gặp phải những rủi ro tương tự trong tương lai.
2.5 Sự giống và khác nhau trong tang ma giữa người Tày và người Dao ở xó Chõu Sơn.
Nội dung Người Tày Người Dao
Sỏch cỳng Chữ Nụm Tày Chữ Nụm Dao
Nội dung sỏch cỳng Theo nội dung Thọ mai Ảnh hưởng của Đạo giáo gia lễ của người Kinh Trung hoa.
Văn than Nhiều giai điệu hơn, có Một giai điệu nghe da diết, than kể người nghe có cảm giác tăng thêm nỗi đau buồn.
Trang phục Khăn trắng buộc đầu Mặc trang phục truyền
Trong nghi lễ tắm rửa cho người chết, nước được lấy để thực hiện việc này Lễ vật bao gồm xôi gà và chén, trong đó người chết được tắm rửa mặt bằng nước lá chè, cùng với đũa và hương vàng để đảm bảo sự sạch sẽ và tôn trọng.
Tào dẫn con trai cả ra suối để làm lễ xin thủy thần, sử dụng nước lá xoan hoặc lá hà bá, đun với bồ kết hoặc lỏ chanh Nước này được dùng để tắm rửa thanh tịnh cho người chết trước khi nhập quan.
Con chỏu kiờng thời Kiêng ăn thịt, đồ tanh Con gỏi kiờng khụng thờu gian phục hiếu xào nấu thức ăn bằng mỡ thựa, may vỏ.
Kiờng khụng hỏt hũ Con trai kiờng khụng viết Kiêng không làm nhà chữ Dao. cửa, không cưới hỏi Vợ chồng kiờng khụng quan hệ.
Cúng giỗ hàng năm được thực hiện vào các ngày lễ tết và ngày kỷ niệm người thân qua đời, thường diễn ra trong các dịp lễ lớn và ngày rằm Quan niệm về cái chết trong văn hóa Việt Nam nhấn mạnh việc trở về với tổ tiên, đồng thời thể hiện niềm tin rằng cái chết không phải là sự kết thúc mà là một phần trong chu kỳ của cuộc sống.
Người Dao thanh phỏn ở xó Chõu Sơn có phong tục đặc biệt khi tiễn đưa người chết Họ cởi bỏ quần áo, dán giấy lửa như kim ngân, và cuốn người chết bằng chiếu cói Hai người sẽ khiêng thi thể ra huyệt, treo lên cây cho đến khi chọn được ngày giờ tốt để chôn cất Sau khi chặt cây để thi thể rơi xuống huyệt, họ mới tiến hành làm lễ ma cho người chết, khác với người Tày thường làm ma chay trước Trong khi người Dao chỉ cần hai người khiêng, thì người Tày lại cần đến tám người và sử dụng quan tài thay vì chiếu đơn giản.
Người Tày thực hiện các thủ tục ma chay một cách đầy đủ, trong đó, khi có người chết, toàn bộ họ phải kiêng khem, không ăn mỡ và thực phẩm tanh cho đến khi tiến hành lễ đưa tang ra đồng.
Tang ma giữa người Tày và người Dao ở Châu Sơn có nhiều điểm tương đồng do cùng sinh sống lâu dài trong khu vực, dẫn đến sự hình thành những quan niệm và hoạt động tang ma giống nhau qua quá trình giao lưu văn hóa Tuy nhiên, mỗi tộc người vẫn giữ được bản sắc riêng biệt nhờ ý thức văn hóa tộc người và sự giao thoa với xã hội bên ngoài Người Tày, sống dọc theo QL4B, có nhiều cơ hội tiếp xúc và tiếp thu văn hóa từ người Kinh, trong khi người Dao, sống ở vùng đồi núi cách xa trung tâm 10km, ít có cơ hội giao lưu nên vẫn bảo tồn được bản sắc văn hóa đặc trưng của mình.
Tang ma là nghi lễ quan trọng trong chu kỳ đời người, không chỉ đối với người Tày ở xó Chõu Sơn mà còn với hầu hết các dân tộc Việt Nam Nghi lễ này đánh dấu sự kết thúc cuộc sống của một người ở thế giới này và mở ra cuộc sống mới cho họ ở thế giới bên kia Đám tang không chỉ chứa đựng yếu tố tôn giáo tín ngưỡng, mà còn thể hiện quan niệm về đạo hiếu và việc đền ơn báo nghĩa, là điểm nhấn xuyên suốt trong toàn bộ quá trình tổ chức tang lễ.
Tang ma của người Tày không chỉ thể hiện tính cố kết và tương trợ trong cộng đồng mà còn phản ánh các giá trị văn hóa truyền thống của tộc người Hệ thống nghi lễ tang ma này thể hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, con người với nhau và với thế giới tâm linh Những yếu tố này góp phần quan trọng vào việc hình thành bản sắc văn hóa đặc trưng của người Tày tại địa phương.
GIÁ TRỊ VĂN HÓA VÀ MỐI QUAN HỆ XÃ HỘI ĐƯỢC BIỂU HIỆN TRONG TANG MA CỦA NGƯỜI TÀY Ở XÃ CHÂU SƠN
3.1 Những giá trị văn hóa
3.1.1 Gía trị đạo đức nhân văn
Đạo đức xã hội là hình thức ý thức tập thể, phản ánh những quan niệm và quy ước về lối sống của một cộng đồng Nó quy định cách ứng xử giữa con người với nhau và với xã hội, đồng thời được điều chỉnh bởi ý thức tự giác cá nhân và dư luận xã hội.
Giải phỏp bảo tồn các giá trị văn hóa trong tang ma ở xó Châu Sơn
Tang ma là một sự kiện quan trọng trong đời sống của mỗi người, gia đình, dòng họ và cộng đồng Việc tổ chức tang lễ chu đáo không chỉ thể hiện lòng nhân ái, nghĩa tình mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về quá khứ, hiện tại và tương lai Để tang lễ diễn ra tốt đẹp, cần đảm bảo người đã khuất được an nghỉ, người sống tìm được sự bình yên, và các mối quan hệ trong gia đình, dòng họ được gắn kết Đồng thời, cộng đồng cần thể hiện sự cảm thông, giúp đỡ, và chính quyền địa phương phải quan tâm, hỗ trợ Việc tôn trọng luật pháp, lệ làng và bảo tồn văn hóa truyền thống cũng là trách nhiệm của con cháu, dòng họ và cộng đồng.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và phát triển khoa học-kỹ thuật, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số, đặc biệt là trong tang ma của người Tày ở Châu Sơn, là vô cùng quan trọng Chúng tôi đề xuất một số giải pháp nhằm gìn giữ những giá trị văn hóa tốt đẹp này, góp phần vào quá trình công nghiệp hóa-hiện đại hóa đất nước.
Tang ma đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện sắc thái văn hóa của các tộc người, do đó cần tổ chức theo phong tục và nghi lễ truyền thống, kết hợp những yếu tố tích cực để tôn vinh giá trị văn hóa Đối với người Tày, phong tục tang ma có sự tương đồng nhưng cũng mang nét đặc trưng riêng theo từng địa phương Mặc dù có nhiều điểm tương đồng với các dân tộc khác, phong tục tang ma của người Tày vẫn giữ được sắc thái riêng biệt, cần được tôn trọng và kết hợp hài hòa.
- Trong thời đại ngày nay, tang lễ cần kết hợp truyền thống và đổi mới.
Để tổ chức tang lễ đúng phong tục và trang trọng, cần có người am hiểu về nghi thức tang ma hướng dẫn từ khâu nhập quan đến chôn cất Sự hiện diện của đại diện chính quyền hoặc đoàn thể là cần thiết, đặc biệt nếu người quá cố có tham gia hoạt động trong tổ chức nào đó Lời truy điệu trước khi xuất tang không chỉ khẳng định những đóng góp của người quá cố cho cộng đồng mà còn nhấn mạnh các đức tính tốt để con cháu ghi nhớ và kính trọng Chính quyền và gia đình nên phối hợp chặt chẽ trong việc tổ chức tang lễ, như trường hợp gần đây ở xóm Chõu Sơn, nơi hai gia đình đã đề nghị sự hỗ trợ từ chính quyền để tang lễ trở nên trang trọng hơn.
Trong tang ma truyền thống của người Tày, vai trò của thầy Tào là rất quan trọng vì họ nắm giữ các nghi thức theo phong tục cổ truyền Tuy nhiên, hiện nay, tại xóm Châu Sơn, số người biết đọc sách cúng (chữ Hán và chữ Nôm Tày) ngày càng ít, và lớp trẻ không còn mặn mà với việc học tập nghề thầy Tào Do đó, cần có chính sách hỗ trợ cụ thể cho đội ngũ thầy Tào, như khuyến khích cấp tiền hỗ trợ chi phí Đồng thời, thầy Tào cần phối hợp với chính quyền địa phương để kết hợp giữa truyền thống tang ma và nếp sống văn hóa hiện đại Việc khuyến khích thầy Tào ghi chép lại các bài sách cúng, văn tế bị thất lạc hoặc cũ cũng rất cần thiết để bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống Ngoài ra, dịch các bài sách cúng sang tiếng Việt sẽ giúp lớp trẻ dễ dàng tiếp cận và hiểu biết hơn về văn hóa của dân tộc.
Cần kết hợp linh hoạt giữa phong tục truyền thống và các quy định của Nhà Nước để xây dựng nếp sống văn hóa trong tang ma của người Tày ở Châu Sơn, nhằm tạo ra một lễ tang hiện đại nhưng vẫn giữ gìn bản sắc văn hóa tộc người Việc quản lý cần phải chặt chẽ, không thể buông lỏng, đồng thời cần tuyên truyền để nhân dân gắn kết văn hóa tín ngưỡng trong lễ tang với nếp sống văn hóa gia đình và làng bản Hơn nữa, cần kế thừa và chọn lọc những phong tục đẹp trong tang ma để đảm bảo sự hài hòa giữa việc xây dựng nếp sống văn hóa và gìn giữ bản sắc dân tộc.
Trong bối cảnh đời sống còn nhiều khó khăn, việc tổ chức tang ma theo truyền thống có thể trở thành gánh nặng cho gia đình và cộng đồng Tuy nhiên, nếu tổ chức quá giản đơn sẽ làm giảm đi sự tôn trọng và tình cảm đồng bào Do đó, cần tìm ra phương thức tổ chức vừa phải Chúng tôi cho rằng không nên tổ chức tang ma kéo dài, vì điều này gây tốn kém và mệt mỏi cho gia chủ, ảnh hưởng đến sức khỏe và công việc của mọi người, đặc biệt trong mùa nắng nóng Tại xã Châu Sơn, tang ma của người Tày thường chỉ diễn ra trong hai ngày hai đêm, với thời gian tối đa khoảng 50 giờ, điều này được coi là hợp lý và phù hợp với thực tế.
Trong tang ma, cần chú ý không ăn ngay cạnh quan tài, không uống rượu và không tổ chức cỗ bàn linh đỡnh Việc thực hiện quy tắc không ăn cạnh quan tài có thể được thay thế bằng các phương pháp khác Mặc dù ba điểm này đã trở thành thói quen, việc khắc phục không phải là điều dễ dàng nhưng hoàn toàn khả thi nếu được đưa vào quy chế thực hiện nếp sống văn hóa trong tang ma, với sự phối hợp của chính quyền, các đoàn thể chính trị - xã hội và ngành văn hóa.
Tang ma là một phần quan trọng trong văn hóa truyền thống của người Tày, mang đậm yếu tố tâm linh và tín ngưỡng Nghi lễ tang ma không chỉ thể hiện tình cảm tốt đẹp của người sống dành cho người chết mà còn phản ánh lòng biết ơn vô hạn của con cháu đối với tổ tiên Những giá trị tình cảm như tình mẫu tử và phụ tử cũng được thể hiện rõ nét trong các nghi lễ này Điều cốt lõi cần được gìn giữ là những giá trị tinh thần sâu sắc, trong khi hình thức nghi lễ có thể thay đổi linh hoạt theo thời gian.
Tang ma của người Tày ở xó Chõu Sơn chứa đựng nhiều nét văn hóa đẹp và đáng trân trọng, cần được bảo tồn Tuy nhiên, hiện nay, nghi lễ này đang biến đổi, dẫn đến sự mai một của các giá trị văn hóa truyền thống Do đó, cần có những giải pháp phù hợp ngay từ bây giờ để bảo tồn và phát huy những giá trị tốt đẹp trong tang ma, góp phần vào sự phát triển chung của đất nước.